Peter Middendorp is schrijver en columnist van de Volkskrant. Van zijn hand verschenen onder meer de romans Vertrouwd voordelig en Jij bent van mij.
Eerst was Koersk veel in het nieuws omdat de Oekraïners de regio hadden veroverd, de laatste tijd omdat ze er weer worden uitgejaagd door de Russen. Bij de stad Koersk is in de Tweede Wereldoorlog de grootste tankslag uit de geschiedenis uitgevochten. Had Vasili Grossman die tankslag niet beschreven? Nieuwsgierig begon ik in Stalingrad, onlangs opnieuw uitgegeven.
Stalingrad laat eigenlijk vooral zien wat er overblijft van de roman als die in dienst wordt gesteld van de staatsideologie. Iedereen doet, denkt, voelt en zegt hetzelfde, duizend eindeloze, dichtbedrukte pagina’s lang: de oorlog is goed en het communisme is heerlijk – elke soldaat laat zich even graag kapotschieten als hij Stalin daar een plezier mee kan doen.
En ook nog eens geen tankslag te vinden in dat hele boek. Ik kan me althans niet voorstellen dat ik daar doorheen heb geslapen – je leest zulke boeken toch een beetje om het geweld. Pas aan het slot wordt er eindelijk eens met die Slag om Stalingrad begonnen. Zo laat het boek hetzelfde gevoel achter als Madame Bovary of Anna Karenina, twee onuitstaanbare personages, die zich pas op de laatste pagina’s van de vuistdikke romans, die Flaubert en Tolstoj over ze schreven, vergiftigen en voor de trein werpen. Had dat in hoofdstuk 1 gedaan, denk je als lezer. Dan hadden we er nog wat aan gehad.
Grossman moet die tankslag hebben beschreven in Leven en lot, de opvolger van Stalingrad. Ik kan me daar niets van herinneren, wat gek is, behalve als je bedenkt wat er in dat boek allemaal nog meer te beleven valt. De hele menselijke ervaring wordt erin beschreven, van het hoogste tot het laagste, zo indringend dat ik het nog nooit iemand cadeau heb durven doen. In de ene scène juich je met winnende soldaten mee, in de volgende loop je met een geliefd personage een gaskamer in.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het boek was geen reclame voor de oorlog, het communisme, Stalin en de nieuwe, communistische mens. Het manuscript werd dan ook in beslag genomen door de KGB. Maar ergens was toch nog een kopie bewaard gebleven, die over de grens werd gesmokkeld, zodat het boek in 1980 toch kon verschijnen, zestien jaar na de dood van de schrijver.
Misschien heeft Grossman aanvankelijk in het communisme geloofd, tijdens het schrijven van Leven en lot was hij daar wel vanaf. Nu laat hij zien wat er gebeurt als een maatschappij volledig in dienst wordt gesteld van de staatsideologie en er maar één waarheid overblijft. Het belangrijkste personage, de wetenschapper Viktor Strum, komt in de problemen omdat hij heeft voortgeborduurd op het werk van Joodse wetenschappers, wat net als in nazi-Duitsland ook in de Sovjet-Unie absoluut niet mocht.
In Kanttekeningen bij Hitler schrijft Sebastian Haffner dat Hitler de oorlog misschien wel had kunnen winnen als hij zich daarop had geconcentreerd, in plaats van op de uitroeiing van de Joden. In Leven en lot toont Grossman dat de Sovjets en de nazi’s misschien wel eerder een atoombom hadden kunnen hebben dan de Amerikanen, als ze het werk van Joodse wetenschappers niet hadden verboden.
De vorige oorlog, zo kun je hier wel uit opmaken, is gewonnen op vrijheid en verloren door haat. Toch goed om te weten, ergens. De geschiedenis is geen goede voorspeller van de toekomst, zeggen ze, maar een betere hebben we niet.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant