De fictie over de dystopische samenleving Gilead uit The Handmaid’s Tale lijkt weer actueler dan ooit. Margaret Atwood, die het boek veertig jaar geleden schreef, heeft er dan ook weinig voor hoeven verzinnen.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
Het wereldwijde verzet tegen de dreigende inperking van abortus- en andere vrouwenrechten kreeg in de zomer van 2018 een opvallende gedaante. Bij het bezoek van vicepresident Mike Pence aan Philadelphia, maar ook in Londen bij het staatsbezoek van president Donald Trump. Demonstranten in Ierland, Argentinië en Nederland en tal van andere plaatsen hulden zich in een scharlaken mantel en droegen een hagelwitte kap, die alleen een strakke blik naar voren mogelijk maakte. Je had geen proteststemmen of -borden nodig, een zwijgende processie was genoeg.
Het uniform was afkomstig uit de klassieke dystopische roman The Handmaid’s Tale, van de inmiddels 85-jarige auteur Margaret Atwood. Die werd gepubliceerd in 1985 en – belangrijk voor de visuele zeggingskracht – later verfilmd tot een populaire serie, die vanaf april 2017 te zien was. Deze week begint het zesde en laatste seizoen, inmiddels ver voorbij de oorspronkelijke roman van Atwood.
Alle seizoenen van The Handmaid’s Tale in één keer bingen? Dat kan op Videoland. Lees hier alle recensies, interviews en essays over de dystopische serie en roman.
In de roman van Atwood wordt het uniform gedragen door de zogenaamde handmaids (dienstmaagden) die in de nabije, vrijwel onvruchtbare toekomst de enige vrouwen zijn die kinderen kunnen krijgen. De Verenigde Staten zijn ten onder gegaan in een burgeroorlog met Gilead, een puur theocratische samenleving die leeft volgens de meest orthodoxe interpretatie van de Bijbel, inclusief wrede Bijbelse straffen. En geen onbelangrijk thema bij een Canadese auteur: vrijheid is alleen gewaarborgd voor de vrouwen die erin slagen de noordelijke grens over te steken.
De handmaids leven als slaven in de huizen van de machthebbers (de commanders en hun onvruchtbare vrouwen), waar ze moeten gehoorzamen en baren, na een ritueel dat ‘de ceremonie’ wordt genoemd, maar dat neerkomt op verkrachting. De roman van Atwood wordt verteld vanuit het perspectief van een jonge handmaid die Offred wordt genoemd (off Fred – ‘van Fred’), genoemd naar haar ‘bezitter’.
Het kostuum dat opdook in de wereldwijde protestmarsen had zijn vorm niet alleen aan Atwood te danken, maar ook aan kostuumontwerper Ane Crabtree. Die hield zich voor de serie bepaald niet in met de witte kap, die met de zogenaamd bescheiden neerwaartse blik elke jonge vrouw van de wereld afschermde.
The Handmaid’s Tale was eerder bewerkt, tot theater, operaproducties, hoorspelen én een vroege verfilming door Volker Schlöndorff in 1990. Maar het was pas de serie uit 2017 (32 jaar na publicatie van het boek) die het Gilead van Atwood opnieuw centraal in de cultuur plaatste. Dat eerste seizoen won alle prijzen die er te winnen waren (en werd door deze krant in 2017 tot serie van het jaar uitgeroepen, als ‘instantklassieker’).
De opwinding had zeker te maken met de kwaliteit van deze door Bruce Miller geschreven serie, met een verpletterende visuele vertaling van het idioom van onderdrukking in een toekomstige samenleving, die benauwd dicht op bepaalde aspecten van onze eigen wereld lag. En het was de spectaculaire centrale rol van Elisabeth Moss als Offred, die in de serie ook haar oude, geheime naam June draagt.
Maar het was voor de kijker ook maar al te makkelijk om mee te leven met een toekomstige vrouwvijandige wereld, waar het eerste jaar van Trump als president en het kalifaat van IS (en de ‘Syriëgangers’) de verhalen in de nieuwsmedia leken te domineren.
Toen Atwood haar roman in 1985 publiceerde werd ze gedreven door andere angsten, vooral over de snel groeiende invloed van religieus rechts in de Verenigde Staten, zoals die zich manifesteerde in onder meer de politieke beweging Moral Majority, onder leiding van televisiepredikant Jerry Fallwell.
De rechtse christenen waren van grote invloed op de verkiezing van Ronald Reagan (president van 1981 tot 1989) en hadden een kristalheldere agenda, waarin het terugdraaien van vrouwenrechten dominant was. Het gezwaai met de Bijbel en het vrome jargon (‘praise be!’) zag Atwood vooral als een dun, uiterst hypocriet laagje dat harde machtspolitiek moest verhullen.
Voor Atwood lagen de Moral Majority en de actieve christelijke rechterflank in het verlengde van de ideologie van de Amerikaanse puriteinen, die ze in haar jonge jaren onderzocht toen ze aan Harvard studeerde. Die waren volgens haar niet de verlichte types die vluchtten voor vervolging in Europa om een religieus tolerante samenleving in de Nieuwe Wereld in te richten. Sterker nog, het absolute geloof in het woord van God leidde rechtstreeks tot de beruchte heksenprocessen.
Vanuit dit historische perspectief en haar studie van extremistische en op geloof gebaseerde ideologieën, zag ze het fictieve Gilead bepaald niet als een uitschieter. In een interview zei ze: ‘Ik heb er niets ingestopt dat we elkaar niet al hebben aangedaan, nu aandoen of van plan zijn te gaan doen. Al deze dingen zijn echt: de mate van pure verbeelding in The Handmaid’s Tale is nihil.’
Het eerste bejubelde seizoen liep synchroon met het boek van Atwood, tot en met de huiveringwekkende slotscène, waarin Offred wordt gearresteerd door de veiligheidsdienst van Gilead vanwege subversieve, staatsondermijnende praktijken. ‘Whether this is my end or a new beginning I have no way of knowing.’
Nog meer dan de roman werd de serie in de volgende seizoenen een verhaal over verzet; tegen Gilead, maar eigenlijk tegen elke vorm van onderdrukking. Het verzet is terug te voeren op de vaak aangehaalde regel over de dienstmaagden uit de roman: ‘Als ze niet wilden dat we een leger vormden, hadden ze ons geen uniform moeten geven.’
Het zat hem zeker in de oogopslag van June/Offred zoals ze gespeeld wordt door Moss, als een vrouw die dwars door de talloze ontberingen heen weigert zich neer te leggen bij de rol die Gilead haar oplegt. Het zat hem in veelzeggende details, zoals het gebruik van het nummer This Woman’s Work van Kate Bush in een aangrijpende executie-scène waar het tweede seizoen mee opent, met de refreinregel: ‘I know you have a little life in you yet.’ Smartelijk gezongen, maar ook met een sprankje hoop.
Toen de serie onder het goedkeurende oog van Atwood vanaf het tweede seizoen de oertekst had verlaten, waren er momenten dat het voelde alsof de serie zichzelf had overleefd, vooral in de latere seizoenen. Kwam er dan nooit een einde aan de lijdensweg van June? Werd de omineus-ambivalente slotscène van Atwood in de roman hier niet tot voorbij het uiterste opgerekt? Moest de serie, niet langzamerhand verdacht worden van het exploiteren van een soort miserabelisme?
Er kon ook worden geconstateerd dat de handmaid-protesten uit het straatbeeld verdwenen, en dat was niet omdat het ondertussen met de vrouwenrechten de goede kant op ging.
Met het zesde en laatste seizoen (zie recensie) lijkt The Handmaid’s Tale weer aan relevantie te hebben gewonnen. Allereerst omdat kijkers nu dan eindelijk in de finale van June’s omzwervingen zijn gearriveerd. Maar ook omdat de formidabele eerste twee seizoenen weer resoneren. En er kan nogmaals geconstateerd worden dat Moss hier sinds 2017 een van de indrukwekkendste rollen uit de televisiegeschiedenis speelt. Terwijl ze ook steeds meer afleveringen regisseerde.
Ondertussen zijn dit de eerste maanden van de nieuwe regering-Trump, en zijn The Handmaid’s Tale (en dystopische kameraad 1984 van George Orwell), helemaal terug als literaire wegwijzers in rechts-extreme tijden. Deze maand hebben is er al een trumpiaanse ‘Dag van de bevrijding’ achter de rug; je hoeft niet eens meer naar Orwelliaanse Newspeak te verwijzen, dat doet je brein vanzelf. De uitspraak van Atwood dat ze voor de creatie van Gilead helemaal niets heeft hoeven te verzinnen, lijkt elke dag meer waar.
In mei 2022 lekte er een voorstel uit van de Amerikaanse Supreme Court om het grondwettelijke recht op abortus (dat sinds 1973 gold) in de Verenigde Staten terug te draaien. In dezelfde maand schreef Atwood een stuk dat in veel internationale kranten werd geplaatst (ook in de Volkskrant). ‘Het is een diepgewortelde traditie dat voortplantingsorganen niet van de vrouwen zijn die ze hebben. Ze zijn uitsluitend van de staat.’ En: ‘Wat binnen bepaalde religieuze kringen een zonde is, wordt tot misdaad gemaakt voor iedereen.’
‘Ik dacht dat ik met The Handmaid’s Tale fictie had geschreven. Het Amerikaanse Hooggerechtshof maakt het werkelijkheid’, luidde de kop. Die werkelijkheid kwam uiteindelijk op 24 juni 2022.
In 2019 verscheen Atwoods roman The Testaments, als vervolg op The Handmaid’s Tale. Het verhaal speelt zich vijftien jaar na de gebeurtenissen in de eerste roman af. Een van de vertellers is Aunt Lydia, in de serie zo onvergetelijk vertolkt door Ann Dowd, een van de vrouwen (‘de tantes’) met de taak om de handmaids met strakke hand op te leiden. Dezelfde acteur zal terugkeren in deze rol in de serieverfilming van The Testaments, van dezelfde makers als The Handmaid’s Tale.
In een bittere weerspiegeling van de thema’s in de roman is The Handmaid’s Tale inmiddels een van boeken die zijn verbannen uit Amerikaanse schoolbibliotheken, van Florida tot Wyoming. Ouders in North-Carolina klaagden over ‘de negatieve kijk op religie en de anti-Bijbelse houding tegenover seks’. Zoals Atwood altijd al zei: zoveel heeft ze er niet voor hoeven verzinnen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant