Het kabinet wil behalve wetenschappers ook masterstudenten gaan screenen wanneer ze deelnemen aan wetenschappelijk onderzoek waarvan de kennis gevoelig is voor spionage.
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Dat staat in een nieuw wetsvoorstel dat de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Eppo Bruins (NSC) maandagmiddag heeft ingediend. Daarbij moet worden gedacht aan gevoelige kennis en technologie op het gebied van quantumcomputers, nucleaire technologie en kunstmatige intelligentie, en aan de omgang met unieke onderzoeksapparatuur.
Universiteiten en andere kennisinstellingen zijn traditioneel open knooppunten van specialistische kennis, waar mensen uit de hele wereld samenwerken. Daardoor zijn zulke instellingen echter ook kwetsbaar voor kwaadwillenden. Berucht is de affaire-Khan, waarbij een Pakistaanse wetenschapper die studeerde in Delft in de jaren zeventig ontwerpen stal bij uraniumverrijkingsfabriek Urenco met als doel om Pakistan aan de atoombom te helpen.
In het wetsvoorstel spelen de kennisinstellingen - universiteiten, hogescholen, onderzoeksinstituten - een cruciale rol om zoiets in de toekomst te voorkomen. Zij worden straks verplicht om kennis en onderzoeksapparatuur te selecteren die een beschermde status krijgen. Daarbovenop moeten onderwijsinstellingen zelf studenten en wetenschappers aandragen voor een screening. De overheid schat dat er straks ongeveer achtduizend screenings per jaar nodig zullen zijn.
‘Er zijn situaties bekend waarbij we weten dat er al kennis is weggelekt’, aldus minister Bruins. Hoe vaak dat gebeurt, en hoeveel mensen straks worden tegengehouden door de nieuwe wet, kan hij niet precies zeggen. ‘In het buitenland gaat het om enkele procenten.’
Met de screenings krijgen kennisinstellingen extra papierwerk te doen. Bovendien zullen ze in sommige gevallen aanpassingen moeten aanbrengen, bijvoorbeeld als gevoelige apparatuur nu nog in een vrij toegankelijke ruimte staat. Voor die extra kosten stelt de minister geen geld beschikbaar.
De Wet screening kennisveiligheid is een vervolg op een wetsvoorstel dat al door de vorige minister Robbert Dijkgraaf werd opgesteld. In eerste instantie richtte de wet zich op het screenen van wetenschappers uit risicolanden zoals China, Rusland en Iran. Na advies van de landsadvocaat is het voorstel nu aangepast. De overheid neemt zich ditmaal voor om iedereen te screenen, ongeacht het land van herkomst.
Tegelijk is rond het wetsvoorstel nog veel onzeker. Zo is screeningsautoriteit Justis gevraagd de screenings uit te voeren, maar het is niet zeker of Justis die opdracht kan en wil aannemen. Een alternatief is niet voorhanden.
Verder is nog onbekend hoe de overheid de risico-inschatting van complexe technologie door universiteiten en onderzoeksinstellingen moet controleren, terwijl het zelf die specialistische kennis niet in huis heeft.
De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen adviseerde in 2023 nog ‘met klem’ om de screeningswet tegen te houden. Zij wil het nieuwe wetsvoorstel eerst uitgebreid bestuderen voordat ze met een nieuw oordeel komt, laat een woordvoerder weten. ‘Is de lijst fijnmazig genoeg of beslaat die hele vakgebieden? Zijn alle discriminatoire elementen eruit? En vooral: is de screening zo uitvoerbaar zonder dat onze internationale positie er onder te lijden heeft?’
Nederland is niet het enige land dat aan dit type screenings doet. Onder meer Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Canada doen al iets soortgelijks. Andere Europese landen, waaronder België en Denemarken, overwegen zo’n systeem.
De wet moet volgens de huidige planning halverwege 2027 van kracht worden.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant