De lablektheorie is al vele malen ontkracht, maar hardnekkig. Wetenschapsjournalist Philipp Markolin schreef een boek over de drijvende krachten achter deze ‘aanval op de wetenschap’. Maar zijn uitgever durft het niet uit te brengen, uit angst voor juridische repercussies van de machtige mensen die hij bekritiseert.
Li-Meng Yan was verdwenen. De grieponderzoeker aan de Universiteit van Hongkong zou een dagje vrij nemen, had ze verteld. Maar toen belde haar man: ze was nooit thuisgekomen. Politieonderzoek wees uit dat ze op het vliegtuig was gestapt, naar Amerika.
Pas drie maanden later, op 11 juli 2020, zagen haar man en collega’s haar weer terug – op het Amerikaanse televisienetwerk Fox News. Als ‘Dr. Yan’, een ‘klokkenluider’ en ‘vooraanstaand coronaviroloog’, volgens Fox. Ook al had ze nog nooit met coronavirussen gewerkt en was ze een relatieve nieuwkomer in de wetenschap, aangenomen vanwege haar handigheid met proefmuizen. Nu sprak ze opeens Engels. Haar verhaal: China had corona in het lab gemaakt, als biologisch wapen.
Vanaf dat moment zou haar relaas een belangrijke rol spelen in het China-vijandige coronanarratief van vooral conservatief Amerika. Een narratief dat in de jaren die volgden overal ter wereld telkens opnieuw de kop zou opsteken, in allerlei gedaantes: de pandemie is niet natuurlijk, wetenschappers hebben ons dit aangedaan.
Uitgedragen door een wonderlijke alliantie van ‘cynische anti-wetenschapsactivisten, profiterende influencers, complotdenkers, tegendraadse experts, gemotiveerde journalisten, zittende Amerikaanse Congresleden en senatoren, tot de Amerikaanse president aan toe’, zo schrijft blogger, biomedicus en wetenschapsschrijver Philipp Markolin in het boek Lab Leak Fever. Een uitvoerige reconstructie, waarvoor Markolin – naast zijn werk voor een bedrijf in biochemische grondstoffen – de wereld over reisde en sprak met tientallen virologen, epidemiologen, infectiologen en, dat ook, media-experts en sociaal-wetenschappers.
Bewijs voor haar bewering had Li-Meng Yan niet. ‘Ze had een diep wantrouwen jegens de CCP, de Chinese communistische partij’, vertelt Markolin in een videogesprek vanuit Zwitserland. Hij sprak onder meer met haar begeleider, de Sri Lankaanse sars-expert Leo Poon. ‘Yan was ontevreden met haar leven en carrière, vandaar dat ze ook haar man achterliet. En ze was gaan geloven dat het coronavirus uit vleermuisvirussen was gemaakt, als biowapen.’
Een anti-Chinese youtuber naar wie ze veel keek, bracht haar in contact met Miles Guo, een naar Amerika uitgeweken Chinese miljardair, en een vertrouweling van Steve Bannon – destijds een vertrouweling van Trump en de man achter het alt-rechtse mediakanaal Breitbart. ‘Die begrepen onmiddellijk hoe ze Yans verhaal als wapen konden inzetten, en haalden haar naar de VS’, vertelt Markolin.
Op een foto zijn ze samen te zien, in Guo’s royale huis: Yan, Bannon, Guo en oud-burgemeester van New York Rudy Giuliani. Het was zomer 2020, Donald Trump mikte op herverkiezing. ‘Yan kreeg een rol in het politieke narratief dat Trump nodig had in dit kritieke verkiezingsjaar, om te kunnen zeggen dat de pandemie niet zijn schuld was: het komt door de Chinezen!’, vertelt Markolin. ‘Yan werd gedreven door haar overtuiging dat het virus bewijs was van de kwaadaardigheid van de CCP. Guo wilde China een hak zetten. En er werd gewoon grof geld aan verdiend. Yan was in dat spel een cruciaal onderdeel.’
‘Dr. Yan’ kreeg Engelse les en mediatraining en werd gekoppeld aan onder anderen Fox-presentator Tucker Carlson, om de ‘primeur’ verder voor te bereiden. Al maanden van tevoren kwamen de eerste aankondigingen naar buiten, via bloggers en influencers uit het media-imperium van Guo. De ‘absolute topcoronavirusexpert van de wereld’ zou op het punt staan te verklaren dat het coronavirus door Chinezen is gemaakt.
Nog steeds maakt Yan een podcast, The Voice of Dr. Yan, voor America Out Loud. Dat is een mediaplatform dat zich volgens de eigen website richt op ‘zeggen wat gezegd moet worden om ons allemaal geïnformeerd te houden over de kwaadaardige politiek en machinaties van Marxistisch links’.
Zo werd de gedachte dat het coronavirus niet uit de natuur maar uit een Chinees laboratorium komt, keer op keer ingezet als breekijzer, betoogt Markolin. Als manier om te kunnen zeggen: China deugt niet, de wetenschap deugt niet, wetenschappers deugen niet.
Want als het virus knullig is ontsnapt uit een lab zijn wetenschappers niet de helden die de wereld eerst hebben gewaarschuwd en vervolgens hebben gered, maar knoeiers die er een potje van hebben gemaakt. En kun je ook hun aanbevelingen – of het nu gaat over vaccineren, lockdowns of voorzichtiger omgaan met de natuur – gevoeglijk wegwuiven.
En die gedachte slaat aan. Drie jaar na de uitbraak zeiden twee op de drie volwassenen in de VS te geloven dat het virus uit een laboratorium komt. Een opvatting langs politieke lijnen: van de Republikeinse stemmers gelooft 86 procent in het lablek, bij de Democraten net aan de helft. Bij een grote Europese peiling zei intussen een op de tien Nederlanders te geloven dat de pandemie opzet is – een groter deel twijfelt of denkt aan een ongeluk.
Niet verwonderlijk dus dat bijna alle wetenschappers die Markolin opzocht, te maken hebben met bedreigingen, intimidaties en zelfs complete haatcampagnes, vaak openlijk aangemoedigd door reactionaire influencers en radicaal-rechtse politici. ‘Dat is wat mensen treft op wie de schijnwerpers van het lablek vallen’, schrijft Markolin.
In uw boek legt u gedetailleerd uit waarom er onder wetenschappers brede consensus is dat het veel aannemelijker is dat het coronavirus afkomstig is van zieke dieren op de markt van Wuhan dan uit een lab. Wat is de korte versie?
‘De vraag is niet zozeer of er in laboratoria soms ongelukken gebeuren: dat staat vast. De vraag is: hoe kan een pandemische ziekteverwekker in een lab zijn beland? Het is tot dusver nooit iemand gelukt om heel nieuw, pandemisch virus te maken in een lab. Virologen zullen je uitleggen: bestaande virussen combineren is vrij eenvoudig, maar een heel nieuw virus zoals sars-cov-2 maken is onmogelijk. Daarvoor snappen we nog te weinig van het virusdeeltje, de 3D-structuur, de transmissie.
‘Dat iemand aan een bestaand virus heeft geknutseld om het besmettelijker te maken voor de mens, is ook niet aannemelijk. Sars-cov-2 was in het begin niet zozeer aangepast aan de mens, maar aan allerlei dieren. Nertsen, katten, herten, noem maar op. Ik denk dat de enige plausibele verklaring, de enige omstandigheden waaronder een dergelijk virus kan ontstaan, de handel in wilde dieren is.’
Het zou ook kunnen dat men het virus geleidelijk besmettelijker heeft gemaakt, door het expres te laten rondgaan onder proefdieren.
‘Zo’n experiment met bijvoorbeeld apen zou ook in China vóór de pandemie een lang spoor van papieren hebben achtergelaten, van dier-ethische en wetenschappelijke comités. Onze geheime diensten zouden geen knip voor de neus waard zijn als ze dat niet hadden blootgelegd.
‘Afgezien daarvan, hoe verklaart een labontsnapping alle patronen die we in Wuhan zien en die naar de markt wijzen? We weten dat er in dieren allerlei virussen zitten die met elkaar combineren. We weten dat er zulke dieren op de markt aanwezig waren. En we weten dat de uitbraak begon rondom de markt. Voor mij gaat het om het totaalplaatje, de triangulatie (het toepassen van verschillende onderzoeksmethoden, -bronnen en -modellen, red.) van verschillende lijnen van bewijs. En als je alles bij elkaar optelt, helt het geheel volledig één kant op.’
Intussen is het natuurlijk wel erg toevallig dat het virus opdook in Wuhan, een stad waar een lab staat voor onderzoek naar coronavirussen.
‘Even uitzoomen kan hier helpen. In China hebben de meeste grote steden coronaviruslaboratoria. Veel ervan werken met coronavirussen uit vleermuizen. Dus als het virus in een van die andere steden was opgedoken, hadden we dezelfde discussie gehad.’
Als u er een cijfer op moest plakken, hoe groot acht u dan de kans dat het tóch uit een lab komt?
‘Kleiner dan 1 op 50.000? De kans is niet 0, want het bewijs kan veranderen, bijvoorbeeld als aan het licht zou komen dat men wasbeerhonden bemonsterde op de markt en de virussen kweekte in het lab. Maar erg realistisch vind ik het niet.’
Een tijdlang leidde de laboratoriumtheorie een nogal sluimerend bestaan. Pas ongeveer een jaar nadat de pandemie uitbrak, werd hij echt populair. ‘Ik noem het de vibe shift. In zeer korte tijd sloeg de stemming om’, vertelt Markolin. ‘Ineens kwam dit idee op stoom.’
Enkele prominente artikelen, in New York Magazine en het Bulletin of the Atomic Scientists, populariseerden het idee dat er iets niet in de haak was. Maar wat vooral opviel, is hoeveel weerklank die vonden, vertelt Markolin. ‘Aanvankelijk was het lablek nog vrij makkelijk weg te zetten als exotische complottheorie, maar de lablekthese werd steeds populairder. Zonder dat er overigens iets aan het wetenschappelijke bewijs was veranderd.’
Waarom toen opeens?
‘Ik denk dat er verschillende factoren speelden. We hadden in de winter van 2020-2021 de tweede coronagolf gehad. Mensen zaten weer in lockdown, het was een verschrikkelijke tijd. Mensen wilden iemand de schuld kunnen geven. En toen was er de missie naar China van de WHO.’
Een aantal westerse wetenschappers, onder wie de Nederlandse hoogleraar virologie Marion Koopmans, trokken onder de vlag van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) naar Wuhan, op zoek naar de oorsprong van het virus. Het werd vooral een publicitaire nachtmerrie. Om China niet tegen de haren in te strijken, zette de WHO-missie het lablek onderaan de lijst met mogelijkheden. Terwijl de Chinese complottheorie dat het virus niet uit China maar uit het Westen kwam, nader onderzoek verdiende. ‘WHO-missie lijkt uit te draaien op publicitaire overwinning voor China’, kopten westerse media.
Dat werkte averechts, denkt Markolin: ‘Er begon een versmelting te ontstaan van allerlei mensen die verenigd raakten rond die ene zondebok: de wetenschappers hebben het gedaan. Ze hebben de pandemie veroorzaakt. Ze dekken dit toe. En nu willen ze hun lockdowns en vaccins opdringen aan ons, vrijheidslievende burgers. De lablektheorie was waar het allemaal samenkwam, voortgekomen uit het trauma van de pandemie. Het verhaal van een lablek heeft een kracht die zelfs de antivaccinatietheorie niet altijd heeft.’
Onlangs onthulden Duitse kranten dat de Duitse geheime dienst BND aan het begin van de pandemie concludeerde dat een laboratoriumongeluk waarschijnlijk is. Hoe beziet u zoiets?
‘Mijn eerste gedachte was: dit hebben we vaker gezien, in Amerika, waar de FBI, de CIA en het ministerie van Energie ook met dit soort beweringen kwamen. Er is een geheim document, een opgediepte getuigenis, gelekte informatie, iets wat de aandacht van de media trekt, zónder dat duidelijk wordt wat die informatie nou precies is. Een ‘pseudogebeurtenis’, zoals mediawetenschapper Renée DiResta dat noemt. Maar iedereen – media, de ‘infosfeer’ op internet – gaat er vervolgens wél in mee. Een slecht teken, want het laat zien dat we de VS achterna gaan.’
‘En ik zie keer op keer de framing die je ook nu zag. In plaats van het bewijs staan de implicaties voorop: áls dit klopt, zou het betekenen dat de regeringen van Merkel en Scholz betrokken waren bij een dekmanteloperatie. Maar als je zo’n verhaal optuigt en het bewijs klopt niet, blijft er natuurlijk weinig over.’
U schrijft dat ‘de ongekende wereldwijde aandacht voor de oorsprong van sars-cov-2 mediamanipulatoren en informatiestrijders een unieke kans gaf om de vertrouwde band tussen wetenschap en maatschappij te vernietigen’. Leg eens uit?
‘Je moet begrijpen dat onze informatieomgeving een strijdperk is. Influencers, politieke actoren, podcasters en youtubers die zich presenteren als journalisten, maar intussen opereren namens belangengroepen, proberen er terrein te winnen. Voor persoonlijk gewin of om politieke redenen. Daarbij gaat het niet langer om wie de meest accurate informatie heeft, maar om wie het verhaal heeft dat de meeste mensen meekrijgt. Zo ben ik het steeds sterker gaan zien.’
‘Gaandeweg drong tot me door: dit gaat om veel meer dan de feiten. Want als je het huidige, geverifieerde bewijs serieus neemt, zal het je niet meevallen een van de nog circulerende laboratoriumtheorieën te vinden die op een of andere manier wetenschappelijk verdedigbaar is. Dit gaat dus meer over desinformatie, over verlies van vertrouwen, over het onderdrukken van wetenschappers met gerichte lastercampagnes. Dáár moest mijn boek over gaan.’
Of nou ja, boek. In de aanloop naar dit interview werd duidelijk dat Lab Leak Fever voorlopig alleen in het Duits verschijnt, in eigen beheer. Reden: het veranderde politieke klimaat in de VS. Zo suggereerde minister van Volksgezondheid Robert F. Kennedy Jr. dat sars-cov-2 een biowapen is dat Chinezen en Joden vaker zou sparen (wat overigens onzin is).
Hoewel zijn boek volgens juristen keurig is onderbouwd, durven Markolin en zijn uitgever de gok niet aan dat een van de machtige rijken die hij bekritiseert op het idee komt een leger topadvocaten op hem af te sturen. Zijn uitgever, die de juridische aansprakelijkheid zelf niet kan dragen, bevestigt dat: ‘We mogen Philipp graag en hadden gewild dat het anders was gelopen. Het is goed geschreven en geresearcht, we hopen dat dit geweldige boek alsnog wordt uitgegeven.’
Markolin: ‘Het is best gek dat boeken die de vreselijkste dingen suggereren over bijvoorbeeld Anthony Fauci (de Amerikaanse Jaap van Dissel, red.) geen probleem zijn. Terwijl mijn boek, dat feitelijk en accuraat probeert te zijn, zware juridische tegenwind kan krijgen.’
‘We moeten een op bewijs gebaseerd wereldbeeld opeisen en innemen’, schrijft u. Hoe?
‘Er is niet één oplossing. Er zijn denk ik meerdere fronten waarop we deze oorlog moeten voeren. Het begint met: opleiding en geletterdheid. Bouw meer weerstand in de maatschappij, door te laten zien: dit zijn de tactieken die ze gebruiken, zó gaan ze te werk. We zouden ons minder makkelijk moeten laten manipuleren.
‘Ten tweede is echt cruciaal dat we onze informatieomgeving, onze platforms voor sociale media, opnieuw ontwerpen, met de waarden van de democratie in gedachten. Wat Twitter heeft gedaan, met zijn confronterende stijl, is bendes creëren. En Facebook en YouTube scheppen hermetisch afgesloten bubbels, waarbinnen sektes ontstaan. Dat is deel van het ontwerp. En dat moet veranderen.’
‘We zijn de informatieoorlog, de slag om op bewijs gebaseerde kennis, aan het verliezen. Vandaar mijn oproep. Want zonder gedeelde werkelijkheid zullen onze conflicten eindeloos voortduren, vinden we geen oplossingen voor onze worstelingen en kunnen we uiteindelijk geen democratisch gesprek meer voeren.’
En de wetenschap zelf? Wat kunnen wetenschappers doen om te voorkomen dat anderen ermee aan de haal gaan?
‘Elke crisis zorgt voor een afname van vertrouwen. Dus wat de wetenschap nu moet doen, is dat vertrouwen actief herbouwen. Zodat je een budget van vertrouwen hebt, waarop je tijdens een crisis kunt leunen. Door meer contact te zoeken met de maatschappij, en wetenschappers te trainen in mediageletterdheid en communicatie.’
‘En door strijdbaar te zijn, vol te houden. Wetenschappers zouden, als pleitbezorgers van een op bewijs gebaseerd wereldbeeld, stennis moeten schoppen, de stem moeten verheffen tegen de macht, als er onwaarheden als feiten worden verkondigd.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant