Autocratische regeringsleiders als Orbán, Erdogan, Netanyahu en Trump zien in de veroordeling van Marine Le Pen in Frankrijk een juridisch systeem dat politieke tegenstanders buitenspel zet. De onafhankelijkheid van de rechtspraak komt echter pas echt in gevaar met radicaal-rechts aan de macht.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
Als assistent van de fractie van het toenmalige Front National in het Europees Parlement werd Catherine Griset geacht in Brussel te wonen en te werken. In werkelijkheid was zij de fulltime-secretaresse van partijleider Marine Le Pen in Frankrijk, zo stelde de rechter in het vonnis waarmee Le Pen maandag werd veroordeeld wegens fraude.
De radicaal-rechtse partij stelde op grote schaal fictieve contracten op, waardoor het Europees Parlement in totaal 2,9 miljoen euro betaalde voor assistenten die tussen 2004 en 2016 actief waren voor het Front (inmiddels Rassemblement) National in Frankrijk. De partij was zich bewust van de risico’s, blijkt uit onderschepte mails die in het vonnis worden geciteerd. ‘Wat Marine van ons vraagt, betekent dat we tekenen voor fictieve banen... Ik begrijp de redenen van Marine, maar we gaan ons eraan branden’, mailde Europarlementariër Jean-Luc Schaffhauser in 2014 aan penningmeester Wallerand de Saint-Just. ‘Ik geloof dat Marine dat allemaal weet’, reageerde De Saint-Just.
Als hoofdverantwoordelijke voor dit ‘systeem’ van fictieve contracten werd Marine Le Pen maandag veroordeeld door de rechtbank in Parijs. Met onmiddellijke ingang is ze vijf jaar lang niet verkiesbaar, waardoor ze de presidentsverkiezingen van 2027 dreigt mis te lopen. De rechtbank in Parijs stond voor een moeilijke opgave. De wet schrijft voor dat politici die worden veroordeeld wegens fraude hun verkiesbaarheid verliezen. Moest de rechtbank die wet keihard handhaven, zodat Le Pen niet kan meedoen in 2027? Of was dat een te grote ingreep in het democratisch proces, die het wantrouwen tegen de staat en de rechterlijke macht bij aanhangers van Le Pen alleen maar verder zou aanwakkeren? In de laatste peiling voor 2027 leidt Le Pen met 36 procent, ver voor de nummer twee, ex-premier Édouard Philippe, met 25 procent.
Voor Le Pen zelf was de conclusie duidelijk: de gevestigde orde gebruikt de rechters om een gevaarlijke rivaal uit te schakelen. Ze vergeleek zichzelf met Aleksej Navalny, de Russische oppositieleider die door rechters de dood in werd gejaagd, op last van het Kremlin. Ook trok ze een vergelijking met de onlangs gearresteerde Ekrem Imamoglu, de belangrijkste opposant van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan.
Er zijn echter grote verschillen tussen beide zaken. De Franse justitie is niet boven alle kritiek verheven, maar is wel onafhankelijk, terwijl Erdogan de Turkse justitie in zijn zak heeft. Bovendien wordt algemeen aangenomen dat de verdenkingen tegen Imamoglu, waaronder corruptie, slechts een voorwendsel zijn om hem tijdig uit de weg te ruimen voor de presidentsverkiezingen van 2028. Le Pen is veroordeeld in een normaal verlopen strafzaak.
De Italiaanse vicepremier Matteo Salvini vergeleek de zaak van Le Pen met de uitsluiting van de Roemeense presidentskandidaat Calin Georgescu in maart. Maar de fascist Georgescu werd geweerd omdat hij weigerde de grondwet en de democratie te verdedigen. Die ingreep was in Roemenië en daarbuiten aanleiding voor een debat over de vraag in hoeverre een democratie ondemocratische middelen mag gebruiken om zichzelf te beschermen.
Le Pen is echter niet veroordeeld vanwege haar politieke ideeën, maar omdat ze geld heeft verduisterd van het Europees Parlement. De Franse justitie vervolgt ook politici van een andere kleur. Zo zijn de (centrum)rechtse ex-presidenten Jacques Chirac en Nicolas Sarkozy veroordeeld wegens corruptie.
Pikant genoeg werd ook de huidige premier, François Bayrou van de centrumpartij MoDem, vervolgd omdat hij assistenten in het Europees Parlement voor de Franse partij had laten werken. Hij werd vrijgesproken, waarna justitie in hoger beroep ging. Vijf partijgenoten van Bayrou werden wel veroordeeld. De fraude ging om een kleiner bedrag: 293 duizend euro.
Dat Le Pens verkiesbaarheid wordt opgeheven, heeft evenmin met haar politieke kleur te maken. De wet voorziet al sinds 1992 in die mogelijkheid. In 2016 werd bepaald dat een politicus bij corruptie automatisch zijn verkiesbaarheid verliest, in een wet die de Franse politiek schoner moest maken na een reeks schandalen. Directe aanleiding was een affaire rond de socialistische parlementariër Jérôme Cahuzac, die belasting had ontdoken met bankrekeningen in Zwitserland en Singapore.
Na het vonnis ging de discussie nauwelijks over de fraude zelf, maar vooral over het feit dat de rechtbank Le Pen met onmiddellijke ingang niet-verkiesbaar verklaarde, waardoor zij de presidentsverkiezingen zou mislopen. Het zou beter zijn geweest het hoger beroep af te wachten, zei jurist Benjamin Morel in de zakenkrant Les Echos. ‘De justitie is zo georganiseerd dat haar feilbaarheid wordt ondervangen. Daarom voorziet zij in een systeem van beroep of cassatie’, aldus Morel. Kennelijk zag het hof van Parijs dat ook in. Het maakte direct bekend het hoger beroep in de zomer van 2026 te willen afronden, ruim voor de verkiezingen.
Debat was er ook over de duur van de niet-verkiesbaarheid. Die is maximaal tien jaar, maar de rechter kan ook een kortere straf opleggen, waardoor Le Pen wel kan meedoen aan de verkiezingen van 2027.
Veel Franse politici vonden dat de rechtbank ten onrechte ingreep in de democratie. ‘De beslissing om een gekozene af te zetten moet aan het volk worden overgelaten’, zei de radicaal-linkse afgevaardigde Jean-Luc Mélenchon. Dat zou echter betekenen dat een politicus boven de wet staat, schreef Le Monde in een hoofdredactioneel commentaar. ‘De rechtsstaat bestaat allereerst uit het toepassen van wetten, ook als het politici betreft’, aldus de krant.
Volgens sommigen is de uitsluiting van Le Pen gevaarlijk, omdat ze de woede tegen de gevestigde orde verder opjaagt en Rassemblement National in de kaart speelt. ‘Willen we nu echt betogen dat de wet niet moet worden toegepast op radicaal-rechtse politici omdat ze daardoor sterker zouden worden?’, reageerde politicoloog Tarik Abou-Chadi in het Britse weekblad The Economist. ‘Zulke argumenten ondermijnen de rechtsstaat.’
Hoe dan ook was de veroordeling van Le Pen koren op de molen van de ‘reactionaire internationale’, zoals Le Monde het noemde. ‘Je suis Marine’, zei de Hongaarse premier Viktor Orbán. ‘Als radicaal-links niet langs democratische weg kan winnen, misbruikt het het juridische systeem om zijn tegenstanders gevangen te zetten’, meende Elon Musk. De Amerikaanse president Donald Trump riep op Le Pen te ‘bevrijden’, hoewel ze niet in de gevangenis zit. ‘Steeds meer Europese hoofdsteden kiezen voor de schending van democratische rechten’, zei Dmitri Peskov, woordvoerder van de Russische president Vladimir Poetin.
Als het Kremlin een lans breekt voor onafhankelijke rechtspraak, rijst het vermoeden dat de kritiek op de Franse justitie niet geheel oprecht is. Critici als Orbán, Musk, Trump en Peskov hebben helemaal geen bezwaar tegen politiek gekleurde rechtspraak. Rechters moeten alleen aan de juiste politiek doen, vinden zij, en de belangen van extreem- en radicaal-rechts behartigen.
De slag om de rechters is onderdeel van een mondiale strijd tussen liberale democratieën en autocratieën. Liberale democratieën kennen een scheiding der machten, waarin de regering wordt gecontroleerd door een onafhankelijke rechter. De rechter garandeert ook de grondrechten van burgers, ook de burgers die tot een minderheid behoren of heel andere ideeën hebben dan de zittende machten.
In het autocratisch populisme is echter ‘de wil van het volk’, gedefinieerd door de populisten zelf, allesbepalend. De minderheid moet zich voegen naar de meerderheid. ‘De gehele wil van de democratie is bij de gekozen president ondergebracht’, zei Stephen Miller, binnenlands veiligheidsadviseur van Trump.
Omdat de president ‘de algemene wil’ van ‘het volk’ uitdrukt, staat hij volgens Miller boven de rechterlijke macht. ‘Hij die zijn land redt, kan geen enkele wet overtreden’, postte Trump op sociale media – een citaat dat aan de Franse dictator Napoleon wordt toegeschreven. Rechters noemt Trump ‘gekken’ en ‘verraders’.
Zoals alle populisten pretendeert hij de enige vertegenwoordiger van ‘het volk’ te zijn, hoewel hij in de popular vote bij de presidentsverkiezingen van 2024 49,8 procent van de stemmen haalde, tegenover 48,3 procent voor Kamala Harris.
In het populistische wereldbeeld is politiek een existentiële strijd tussen ‘het volk’ en zijn vijanden. Rechters worden gezien als de exponenten van een elitair systeem dat de uitoefening van de wil van het volk dwarsboomt met wetten die in het verleden zijn aangenomen. Door rechters aan te pakken wordt de democratie juist versterkt, geloven zij.
Wat dat in de praktijk betekent is het best te zien bij Elon Musk, die met een kettingzaag door het Amerikaanse overheidsapparaat gaat, zonder zich ook maar iets aan te trekken van wetten, voorschriften, privacyregels of de rechtspositie van ambtenaren. Werknemers en instellingen zijn overgeleverd aan de totale willekeur van de rijkste man ter wereld.
De Verenigde Staten golden bij uitstek als het land van de checks-and-balances, waar de macht was verdeeld tussen de president, het Congres, de rechterlijke macht en de staten. De scheiding der machten was bedoeld om burgers te beschermen tegen mogelijk machtsmisbruik door de overheid. Onder Trump wordt ze met verbijsterend gemak terzijde geschoven.
Voor veel burgers is de scheiding der machten een abstract begrip dat ze weinig zegt. Een deel van de elite denkt gebruik te kunnen maken van Trump, die ze een belastingverlaging en deregulering belooft. Een ander deel van de elite is bang voor een rancuneuze president die niet aarzelt om de formidabele macht van de Amerikaanse overheid in te zetten tegen iedereen die hem in de weg loopt of ooit in de weg heeft gelopen. De checks-and-balances worden eerder in stand gehouden door karakter dan door wetten, schreef journalist Edward Luce in 2017 met vooruitziende blik. ‘Als de rechtsstaat in Amerika wil overleven, moeten individuen hun carrière op het spel durven te zetten’, aldus Luce in zijn boek The Retreat of Western Liberalism.
Trump is geïnspireerd door Viktor Orbán, schreven de Amerikaanse politicologen Steven Levitsky en Lucan Way onlangs in het tijdschrift Foreign Affairs. ‘Orbán leerde een generatie conservatieven dat de staat niet moet worden ontmanteld, maar ingezet voor rechtse doeleinden en om tegenstanders aan te pakken’, aldus Levitsky en Way. Het draaiboek van Orbán: verover de macht via verkiezingen en open vervolgens de aanval op de media, de universiteiten, de rechterlijke macht en alle onafhankelijke instellingen die zich niet aan jouw wil willen onderwerpen.
De rechterlijke macht is daarbij de hoofdprijs. Wie de rechtspraak controleert, blijft gevrijwaard van lastige onderzoeken naar corruptie en machtsmisbruik. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu ontsloeg onlangs de onafhankelijke procureur-generaal Gali Baharav-Miara, die toezicht houdt op de corruptieprocessen waarin hij wordt vervolgd. Haar opvolger zal waarschijnlijk een stuk volgzamer zijn. Bovendien kan justitie worden omgevormd tot een vlijmscherp wapen tegen de oppositie, zoals blijkt uit de arrestatie van de Turkse oppositieleider Imamoglu.
Als bondgenoot van Viktor Orbán en de PVV is Rassemblement National een volwaardig lid van de ‘reactionaire internationale’. Zondag demonstreert de partij in Parijs tegen de ‘tirannie van de rechters’, die de tegenstanders van de gevestigde orde zouden vervolgen.
Rechters zijn feilbaar. Soms gaan ze te veel op de stoel van de wetgever zitten en het is zelfs mogelijk dat een individuele rechter zich te veel laat leiden door zijn politieke overtuigingen. Maar de ervaringen in Hongarije, Israël, de Verenigde Staten en andere landen laten zien dat de onafhankelijkheid van de rechtspraak pas echt in gevaar komt als radicaal-rechts aan de macht komt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant