Er is weinig Nederlands aan de babyvoeding van Grandpa’s Farm. Toch doen de Chinese eigenaren er alles aan om het als oud-Hollands merk in de markt te zetten. Bij de lancering laat de Nederlandse consul zich onbewust voor een karretje spannen dat miljoenen Chinese ouders om de tuin moet leiden.
Op het podium van een luxueus Chinees hotel maakt een lange, blonde man in een zwart pak met dito das zich op voor een fotomoment met een felgekleurde doos babyvoeding. De camera’s klikken, hij glimlacht breeduit.
Het is 18 augustus 2018 en zojuist heeft hij, de plaatsvervangend consul-generaal van Nederland in China, honderden Chinezen in de zaal verteld dat Nederlandse kinderen de gelukkigste ter wereld zijn, ‘echt waar’. Dat is volgens hem geen toeval. ‘Een van de Nederlandse geheimen’, zegt hij door de microfoon, ‘is gezonde voeding.’
Het is precies de belofte van Grandpa’s Farm, een babyvoedingmerk dat de Chinese markt wil gaan bestormen en op deze dag wordt gelanceerd. Hier in het Intercontinental Hotel in miljoenenstad Guangzhou verschijnen op een scherm van bioscoopformaat zwartbonte koeien in de polder van Groot-Ammers, met op de achtergrond de Graaflandse molen uit 1596. Nederlandser kan het niet.
Michele Iacovitti, een gezette man met een rond gezicht, ziet het glimlachend aan. De Italiaan, die al tientallen jaren even buiten Krommenie woont, is de CEO van Grandpa’s Farm, dat inspeelt op het wantrouwen van de Chinese consument jegens baby- en kindervoeding uit eigen land. Na een schandaal met binnenlands geproduceerd melkpoeder in 2008 – driehonderdduizend baby’s werden ziek, zes overleden – is de vraag naar kindervoeding van gerenommeerde bedrijven uit betrouwbare landen groot.
Grandpa’s Farm is zo’n bedrijf, vertelt Iacovitti vol overtuiging. Het staat op het punt om vanuit Nederland verder uit te breiden in Europa. En nu, zegt hij, terwijl op het scherm een vliegtuig vanuit Nederland richting Azië beweegt, is het ‘eindelijk ook beschikbaar in China’ waar het ‘veiligere en gezondere babyvoeding met een geweldige smaak brengt’.
Video wordt geladen...
Felgekleurde verpakkingen van babypap ‘met vijf soorten Europese granen’ flitsen op het scherm voorbij. Taste of home, heart of nature, is de kleinschalig-biologische slogan. Allemaal per direct verkrijgbaar via honderdvijftig distributeurs door heel China.
Dat Grandpa’s Farm in Nederland nog nooit ook maar één rijstwafel heeft verkocht, dat het logo pas een paar maanden daarvoor is geregistreerd bij het Benelux-Bureau voor intellectueel eigendom én dat Michele Iacovitti niet alleen de CEO maar tevens de enige werknemer in Nederland is (pas een maand in dienst), blijft allemaal onvermeld.
Vermoedelijk beseft ook plaatsvervangend consul Jan Anne van der Veer niet dat hij een belangrijke bijrol speelt in een groot Chinees bedrog. Hij denkt hier te zijn om de Nederlandse handelsbelangen vooruit te helpen, en doet dat met verve. ‘We zijn ervan overtuigd dat Grandpa’s Farm, dat de standaard van Nederlandse babyvoeding op het gebied van veiligheid en kwaliteit representeert, China kan helpen met het opvoeden van gezondere, gelukkigere en misschien zelfs langere kinderen!’
De speech van de diplomaat heeft twee effecten die nooit de bedoeling kunnen zijn geweest.
Ten eerste draagt hij niet bij aan de Nederlandse handelsbelangen maar ondermijnt hij die juist, door – in feite – een concurrent van Nederlandse bedrijven te helpen lanceren. Ten tweede laat hij zich voor een karretje spannen dat gericht is op misleiding van miljoenen Chinese consumenten die geloven dat ze duur – maar naar later zal blijken: dubieus – buitenlands spul moeten kopen om hun kind een paar centimeter voorsprong te geven in wat waarschijnlijk de grootste ratrace ter wereld is.
Vijfenhalf jaar later heft Michele Iacovitti (57) zijn handen ten hemel. Grandpa’s Farm floreert in China en staat volgens marktonderzoeken inmiddels op de vijfde plek van baby- en kindervoedingsmerken in het land. Nog voor Heinz en net achter Nestlé.
Met hun boodschap ‘Eet beter, wees gezonder’ hebben ze ‘de harten van veel nieuwe middenklasse-ouders gewonnen’, schreef het toonaangevende Chinese weblog Moderne Consumptie in maart van dit jaar. Advertenties van het merk verschijnen overal: op grote schermen in Beijing, in duizenden liften door het hele land en via productplacement in talloze Chinese soaps en films. De populaire actrice Liu Tao, bekend om haar rollen als voorbeeldige moeder, is sinds 2021 de ‘brand ambassador’.
Video wordt geladen...
Maar van Iacovitti’s enthousiasme is weinig over. ‘De Chinezen’, zoals hij zijn voormalige zakenpartners consequent omschrijft, hebben een verdwijntruc uitgehaald. Ze hebben Nederland gebruikt en zijn vervolgens met de noorderzon vertrokken.
Iacovitti zelf is ook afgedankt. Hij werd in 2023 ontslagen omdat hij zijn werk niet zou hebben gedaan, vocht dat aan en kreeg gelijk van een Nederlandse rechter, die oordeelde dat zijn werkgever ‘ernstig verwijtbaar’ jegens hem heeft gehandeld. Maar de schadevergoeding die Iacovitti zou krijgen heeft hij ondanks bijna 100 duizend euro aan advocatenkosten nooit gezien.
De lancering van Grandpa’s Farm als Nederlands merk? ‘Het was een act’, zegt hij. ‘Een vooropgezet plan om iedereen voor de gek te houden. En ik was het gezicht, de idioot die erin meeging.’ Grandpa’s Farm zelf wilde niet op vragen van de Volkskrant reageren.
Is het een groot schandaal? Niet per se. Er is niemand doodgegaan en het enige aanwijsbare slachtoffer is zelf een medeplichtige geweest. Maar dit verhaal biedt een inkijkje in een staaltje Chinese oplichterij met Nederland in een dienende bijrol – en de beginnende Chinese middenklasse als willig doelwit.
Naar aanleiding van Iacovitti’s verhaal bestudeerde de Volkskrant de afgelopen tijd interne correspondentie van Grandpa’s Farm, uitspraken van de rechtbank en het Europese merkenrechtregister, Chinees promotiemateriaal en Chinese media. En reconstrueerde zo de opmerkelijke opmars van Grandpa’s Farm, misschien wel het grootste ‘Nederlandse’ merk waarvan niemand in Nederland ooit heeft gehoord.
Het idee van Grandpa’s Farm wordt ergens in de zomer van 2017 geboren en in augustus dat jaar wordt het merk in de Benelux gedeponeerd door het Amsterdamse bedrijf Earth Prime Enterprises bv, dat even daarvoor is opgericht door een Chinese staatsburger.
Grandpa’s Farm moet overkomen als een oud Nederlands merk. In werkelijkheid is de naam pas in januari 2018 voor het eerst in Nederland te lezen, wanneer het via een privébericht op vacaturesite Indeed op het scherm van Michele Iacovitti in het Noord-Hollandse dorp Markenbinnen belandt.
Hij is geïntrigeerd. De Italiaan, die eind jaren negentig voor zijn geliefde naar Nederland kwam, is een veteraan in de marketingwereld. Hij werkte onder meer voor Louis Vuitton, Prada en Paco Rabanne, was drie jaar marketingdirecteur van de Nederlandse lingerieketen Hunkemöller en verkoopt dus al zijn hele leven mooie verhalen om producten aan de man te brengen. Hij noemt zichzelf ‘een professioneel bullshitter’.
Maar op dat moment zit hij zonder werk, en staat hij open voor nieuwe kansen.
In het Indeed-bericht vertelt een Chinese zakenman die zich voorstelt als meneer Jiang dat hij een CEO nodig heeft voor een nieuw bedrijf. ‘Het was een verhaal over gezonde voeding voor kinderen’, vertelt Iacovitti. ‘Het moest het beste van het beste worden, een samenwerking tussen China en Nederland. Jiang vond mij vanwege mijn marketingervaring een interessante kandidaat.’
Hoewel Iacovitti op dat moment vooral negatieve associaties heeft met China – ‘Ik wist van de voedselschandalen, de mensenrechtenschendingen en de bedenkelijke politieke situatie’ – stemt hij in met een videogesprek. De zakenman en zijn tolk blijken ‘enorm aardige mensen’ met een ‘heel goed verhaal’. Ze kwamen oprecht over, zegt Iacovitti. ‘Ze zagen grote kansen omdat China in 2015 zijn eenkindpolitiek heeft losgelaten, en verwachtten een babyboom.’
In juli 2018 vliegt hij op kosten van Jiang naar de Chinese miljoenenstad Guangzhou, voor een laatste sollicitatiegesprek met de drie eigenaren. In een powerpointpresentatie van 75 pagina’s presenteert hij zijn bedrijfsplan en neemt hij de Chinezen mee langs de Nederlandse markt voor babyvoeding. ‘Het leek alsof ze onder de indruk waren’, zegt hij, ‘maar inhoudelijk vroegen ze verder weinig.’
Uiteindelijk nemen de drie mannen hem mee naar een chique wijk van Guangzhou. Ze leveren hem af op de bovenste verdieping van een moderne wolkenkrabber. Dit is het hoofdkwartier van mama.cn – een commercieel Chinees platform voor jonge moeders. Een man die zich voorstelt als Gang Yang geeft Iacovitti een lijst met prioriteiten voor Grandpa’s Farm. ‘Het was heel gek’, zegt Iacovitti. ‘Het leek net alsof ik al was aangenomen. Hij gaf me een actieplan: kantoor opzetten, leveranciers regelen, nieuwe producten bedenken, het merk introduceren op de Europese markt. Het kwam betrouwbaar over.’
Tegen het einde van het gesprek roept Gang Yang de drie eigenaren van Grandpa’s Farm erbij, en zegt iets tegen hen. Iacovitti kijkt vragend naar de tolk. Haar vertaling is kort: ‘Ik denk dat we de juiste hebben gevonden.’
Grandpa’s Farm gaat van start met koekjes, knijpfruit en rijstpap, met ingrediënten uit Italië, Frankrijk, Tsjechië en Slowakije. Uit Nederland wordt slechts één product geïmporteerd: rijstwafels van leverancier Sanorice, met smaken als appel-mango of peer-bessen.
De reden om een nieuw Chinees merk als oud-Nederlands in de markt te zetten is simpel: zo veel mogelijk geld verdienen. ‘Chinezen zijn totaal geobsedeerd door Europese merken’, zegt Iacovitti. ‘En zeker ook door merken voor kindervoeding. De marges zijn gigantisch. Zeker als je goedkoop inkoopt.’
Sterker nog: Nederland zelf is een merk, zeker op de babyvoedingmarkt. Van de totale import aan voorverpakt babyvoedsel in China komt een derde op dat moment uit Nederland. Nutricia en FrieslandCampina zijn belangrijke spelers. Niet voor niets werden tijdens het babymelkschandaal de Nederlandse supermarktschappen leeggeschraapt door Chinezen, die een veelvoud voor de producten vroegen in hun eigen land.
‘Chinese ouders stellen hoge eisen aan babyvoeding’, zegt een woordvoerder van FrieslandCampina. ‘De markt is daar gigantisch en heel anders dan in Nederland. In de steden zijn speciale winkels voor uitsluitend babyvoeding, waar ouders advies krijgen. Ze willen alleen het beste, en zelfs dat is niet goed genoeg.’
Dat signaleert ook de Utrechtse antropoloog Willy Sier, die onderzoek doet naar de Chinese middenklasse. ‘De jonge ouders die ik spreek maken zich enorm veel zorgen over wat ze hun kinderen geven. Elke paar maanden is er wel een schandaal, en elk schandaal is een echo van de melanine in het melkpoeder in 2008. Het wantrouwen jegens Chinese producten is enorm. En omdat er geen goede bronnen zijn om je te informeren, gaan veel mensen af op de enige kwantitatieve aanwijzing voor kwaliteit: de prijs. Hoe duurder, hoe beter.’
In totaal besteden de ouders in haar onderzoek vaak tientallen procenten van hun inkomen aan voedsel voor hun kind (meestal blijft het bij eentje, voor meer is geen geld). ‘Ze weten dat ze voor de gek worden gehouden’, zegt Sier. ‘Maar als je niet weet wat veilig is, dan ga je maar op de prijs en de herkomst af.’
De marketing is heel slim, zegt Sier. ‘De Chinese middenklasse zit opgesloten tussen het beton, in grote woontorens aan de rand van de grote stad. Zo’n boerenlandschap als dat van Grandpa’s Farm appelleert aan de idylle van het platteland waar ze vandaan komen, twee generaties terug.’
En dus staat Iacovitti vier weken na zijn sollicitatie stralend op het podium van het Intercontinental Hotel in Guangzhou. Voor een zaal met enkele honderden genodigden geeft hij een presentatie over het merk waarvan hij pas sinds kort het bestaan kent. Het is, op verzoek van zijn bazen, een presentatie vol met Nederlandse koeien, tulpen en molens. ‘Chinezen denken in stereotypen’, zegt Iacovitti. ‘Het kon niet gek genoeg.’
De directeur van de Vereniging voor Moeder- en Kindproducten in Guangzhou, een branchevereniging, geeft die middag een soort wetenschappelijke onderbouwing. ‘Onze vereniging heeft grondig onderzoek gedaan naar Grandpa’s Farm, en dat heeft geleid tot een volledig begrip van het merk en zijn producten. Het is een Nederlands merk met een lange historie.’
Chinese kranten en websites nemen het grif over en prijzen de kwaliteit van Grandpa’s Farm, ‘dankzij de strikte controle op voeding en de steun voor natuurlijke producten in Nederland’. Een claim die niet klopt, omdat de producten helemaal niet in Nederland worden geproduceerd. Ook schrijven ze over de aanwezigheid van de Nederlands plaatsvervangend consul bij de lancering, een vertrouwenwekkend gegeven.
‘Het consulaat-generaal ondersteunt Nederlandse bedrijven en producten’, schrijft Van der Veer ook zelf op LinkedIn, bij een foto van hem met eigenaar/aandeelhouder Jiang op het evenement. Een collega-diplomaat reageert: ‘Wat leuk! Goed gedaan! Je bent net een idool dat producten aanprijst!’
Het bedrijfsmodel is simpel. Producten van concurrenten in de gaten houden en, als er potentie is, een eigen lijn opzetten. ‘Het was allemaal gericht op kopiëren’, vertelt Iacovitti. ‘Voor zo weinig mogelijk geld onder eigen naam hetzelfde product op de markt brengen.’
Hoewel Grandpa’s Farm anders doet voorkomen, maakt het niets zelf. Het bedrijf heeft een database met leveranciers tot in de verre uithoeken van Europa. ‘Als ze in China iets nieuws wilden, zocht ik meestal eerst fabrikanten in Nederland’, zegt Iacovitti. ‘Maar het moest zo goedkoop mogelijk, en de prijzen in Nederland zijn hoog. Dus kwam ik altijd elders uit.’
Eerst is dat in andere Europese landen, later wordt dat minder en wordt er juist steeds meer in China ingekocht. Ook de rijstwafels van Sanorice, het enige Nederlandse product, worden al in 2019 ingeruild voor een Chinees alternatief.
Bij Iacovitti begint het steeds meer te knagen dat van de aanvankelijke belofte – het uitbouwen van het merk in Europa – niks terechtkomt. Hij ontwikkelt zelfs eigen producten die in Europa meer kans van slagen hebben, maar Jiang moet er niets van weten. Zo enorm investeren in de Europese markt? In een app-gesprek, ingezien door de Volkskrant, laat zijn assistent weten dat het helemaal niet de bedoeling is om echt groot te worden in Europa. ‘Mr. Jiang wil alleen maar dat mensen denken dat we ook in Europa verkopen’, schrijft ze. Echt verkopen is daarvoor niet nodig.
‘Ze hebben zelfs gevraagd of ik gewoon een paar producten ergens in de schappen wilde leggen’, zegt Iacovitti, ‘om daar vervolgens foto’s van te maken.’
Van de uitbreiding komt dan ook niets terecht. De Italiaan blijft vanuit huis werken, het kantoor in het Olympisch Stadion blijft niet veel meer dan een brievenbus. Pogingen een Nederlandse bankrekening te openen stuiten op alarmbellen bij de banken: die zien vooral de risico’s van een Nederlandse bv in Chinese handen, die weinig meer bezit dan de naam van een verder onbekend merk.
Steeds meer ziet Iacovitti wat zijn echte functie was: het gezicht van het merk. Hij wordt voortdurend in promotiefilmpjes ingezet, een grote man met welvarende appelwangen. Hij is de personificatie van Grandpa’s Farm, toevalligerwijs ook nog eens opgegroeid op de familieboerderij in de Abruzzen in het midden van Italië, waar hij groot werd tussen kippen en wijn.
Ook een gebeurtenis uit zijn eerste weken valt eindelijk op haar plek. Kort na zijn eerste toespraak kwam een vader met zijn baby op hem afgelopen. ‘Hij hield zijn kind met gestrekte armen voor zich, en zei: ‘Hier, hier’, vertelt Iacovitti. ‘Hij wilde dat ik zijn baby zou vasthouden voor een foto. Ik dacht: wat gebeurt hier? Ben ik Brad Pitt of zo?’ Achteraf begrijpt hij het pas goed. ‘Ik was gewoon De Europese Man. Het ging allemaal om het plaatje: de man, de boerderij, de foto’s van Nederland en de veilige producten.’
De oorsprong is niet het enige dubieuze aan Grandpa’s Farm. Ook de kwaliteit van de producten laat te wensen over. Bij inspecties blijken sommige ontbijtgranen en pureedrankjes niet de opgegeven ingrediënten te bevatten. Op sociale media wordt geklaagd over baby’s die allergische reacties krijgen, zoals eczeem en een droge hoest, na het eten van de gepofte ontbijtrijst van Grandpa’s Farm. De productielijn zou ook zijn gebruikt voor melkpoeder, is het vermoeden bij ouders. De toeleverancier – uiteraard geen Nederlands bedrijf maar het Chinese Beihai Beingmate Nutritional Food Co. Ltd. – ontkent dat het iets verkeerd heeft gedaan.
Twee Grandpa’s Farm-producten met rijst erin blijken in 2020 niet aan de vereiste kwaliteitseisen te voldoen. Zo blijkt in één geval slechts tien procent van de op de verpakking aangegeven hoeveelheid natrium in het product aanwezig. De distributeur krijgt een boete van 290.000 yuan (zo’n 40.000 euro).
Op het Chinese consumentenklaagplatform Zwarte Kat staan zo’n honderd klachten over Grandpa’s Farm. ‘Er zitten beestjes in de biologische gierst van Grandpa’s Farm!’ En: ‘Er zitten vreemde voorwerpen in de babyvoedingnoedels die ik bij de flagship store van Grandpa’s Farm heb gekocht.’ En: ‘De aanvullende voedingsolie van Grandpa’s Farm bevat vlokkige en klontvormige verontreiniging.’
De problemen zijn niet alleen vervelend voor de Chinese consumenten. Ook de onberispelijke status van Nederland als betrouwbare exporteur van babyvoeding dreigt schade op te lopen. ‘Er zijn bedrijven in China die actief proberen Nederlandse producten te imiteren’, zegt de woordvoerder van FrieslandCampina. ‘Het is belangrijk dat consumenten kunnen vertrouwen op de kwaliteit van wat er op de markt wordt aangeboden. We gaan ervan uit dat organisaties zoals de China Consumers Association en de Chinese overheid hier scherp op letten.’
Wanneer gooi je de handdoek in de ring? Wanneer zeg je: tot hier en niet verder? Het zijn vragen die Iacovitti zichzelf steeds vaker stelt als zijn Chinese zakenpartners hun beloftes niet nakomen. Toch vertrekt hij niet. ‘Het is moeilijk om je eigen vergissing toe te geven’, zegt hij. ‘En ik was al ouder dan 50 jaar, het zou ingewikkeld zijn om nog een goede baan te vinden.’
Uiteindelijk wordt de beslissing voor hem genomen. Op 23 juni 2023 krijgt hij ‘een verbijsterende brief’ waarin zijn ontslag wordt aangekondigd wegens ‘slechte prestaties’. ‘Toen meneer Iacovitti als directeur werd aangesteld, was het belangrijkste doel het promoten en verkopen van producten op de Europese markt’, aldus enig aandeelhouder Fuquan Jiang. ‘Meneer Iacovitti heeft dat doel niet bereikt.’ Als doekje voor het bloeden krijgt hij twee maanden salaris aangeboden, zo’n 10.000 euro.
‘Ik voelde me zwaar beledigd’, zegt Iacovitti, ‘omdat ik wist dat ik al die jaren voor de gek was gehouden.’
In april 2024 krijgt hij van de rechter gelijk. Het Nederlandse bedrijf dat hij tot voor kort runde moet ruim 300.000 euro aan hem betalen. Maar omdat al het geld in China zit, en enig aandeelhouder Jiang in rook lijkt te zijn opgegaan, neemt de rechter een bijzondere beslissing. Hij legt beslag op het Nederlandse merkrecht, het enige Nederlandse bezit van het bedrijf. Grandpa’s Farm krijgt daarmee effectief een nieuwe eigenaar: voormalig directeur Iacovitti.
Lang kan hij niet van het succes genieten. Nog voor de uitspraak van de rechtbank op de mat valt, hebben de Chinese eigenaren de tegenaanval al ingezet. Ze registreren het merk Grandpa’s Farm bij verschillende merkenregisters in de Europese Unie. Dat ze dat doen met vervalste documenten, en dat het merk al in de Benelux geregistreerd is, valt de merkenregisters niet op.
In de zomer van 2024 biedt een assistent van Jiang hem een schikking aan: minder dan de helft van het bedrag dat hij volgens de rechter moet krijgen. Hij wijst het af. ‘Iemand zou moeten leren dankbaar te zijn’, appt de assistent. ‘We gaan het geld gebruiken om een advocaat te vinden om je aan te klagen.’
Iacovitti benadert het Nederlands consulaat in China voor hulp. ‘Dit was een goed georganiseerde fraude, waarvan we allebei slachtoffer zijn’, schrijft hij. Ook noemt hij het ‘moeilijk te begrijpen’ dat dergelijke bedrijven straffeloos ‘een fortuin in China kunnen opbouwen door het misbruiken van de Nederlandse reputatie’. ‘Helemaal als medewerkers van het consulaat zijn misbruikt voor het promoten van deze fraude.’ Over zijn eigen betrokkenheid bij de misleiding zwijgt hij.
De nieuwe plaatsvervangend consul-generaal, Antoni Mandemaker, vertelt dat hij de zaak onder de aandacht heeft gebracht van de lokale autoriteiten en bij justitie, maar waarschuwt dat ‘net als in het veel kleinere Nederland’ de rechtbanken in Guangdong te maken hebben met een ‘significante achterstand’. ‘In deze context verwacht ik niet dat jouw zaak prioriteit heeft voor het Hooggerechtshof’, mailt de plaatsvervangend consul-generaal in december 2024. ‘Ik snap dat de zaak voor jou heel belangrijk is, maar dat is de realiteit waarmee je te maken hebt.’
Grandpa’s Farm reageerde niet op vragen van de Volkskrant. Het bedrijf won volgens een Chinese voedingswebsite in januari nog wel ‘een Oscar van de voedselindustrie’, voor zijn organische walnootolie.
Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken speechte de plaatsvervangend consul bij de lancering van Grandpa’s Farm ‘om Nederlandse babyvoeding en gerelateerde producten in brede zin te promoten’. Vanwege ‘de aanwezigheid van Chinese influencers, ‘momfluencers’, bedrijven en de lokale overheid, gaf de bijeenkomst hiertoe gelegendheid’.
Voorafgaand aan de bijeenkomst heeft het consulaat due-diligence-onderzoek naar Grandpa’s Farm gedaan. ‘De inschrijving in de Kamer van Koophandel is gecheckt en het toenmalige Hoofd Economische Afdeling van het Consulaat-Generaal en de lokale beleidsmedewerker hebben het bedrijf vooraf bezocht. Het stond toen nog in de kinderschoenen.’
Het consulaat had op het moment van de lancering ‘geen reden om aan te nemen dat er sprake zou kunnen zijn van misleiding’, aldus een woordvoerder van het ministerie. Die informatie kwam pas in 2024, toen voormalig CEO Iacovitti ‘contact opnam om te melden dat het bedrijf (waar hij tot 2023 nog voor werkte) op onwaarheden zou zijn gestoeld’.
Inmiddels heeft het consulaat diplomatieke stappen gezet om de uitspraak van de Nederlandse rechtbank ‘op te volgen’. Zo zijn er formele diplomatieke brieven (notes verbales) gestuurd aan de relevante Chinese autoriteiten.
Het ministerie antwoordt niet op de vraag hoe het terugkijkt op de rol van het consulaat, dat de facto heeft bijgedragen aan de totstandkoming van een concurrent voor echte Nederlandse bedrijven.
In contact komen met de auteurs? Mail naar onderzoek@volkskrant.nl
Met medewerking van onze China-correspondent Julie Blussé.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant