Romana Vrede is een van de beste acteurs van Nederland, maar ze verloor haar spelplezier en stopte met toneelspelen. Nu ontwikkelt ze zich vooral als geëngageerd theatermaker en schrijver. Vrijdagavond kreeg ze de Toneelschrijfprijs.
schrijft voor de Volkskrant over theater.
In de theatervoorstelling Tijd zal ons leren vertelt Romana Vrede (52) hoe een groep gevangenen van de West-Afrikaanse Igbo-stam aan het begin van de negentiende eeuw in de Amerikaanse staat Georgia de zee inloopt. Ze weigeren zich toch slaaf te laten maken. Liever verdrinken ze, zegt Vrede, dan te moeten leven in onvrijheid. ‘Ik ben geen afstammeling van een slaaf, ik ben een afstammeling van verzetsstrijders.’
De voorstelling, geschreven en gespeeld door de in Paramaribo geboren Vrede, ging in juli 2023 in première in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag, kreeg lovende kritieken en werd door de Nederlandse Toneeljury verkozen als een van de hoogtepunten van dat seizoen. Vrede werd genomineerd voor de toneelprijs Theo d’Or en kreeg van theatercritici de jaarlijkse Prijs van de Kritiek.
Vrijdag won ze bovendien de Toneelschrijfprijs 2024, de jaarlijkse bekroning van de beste nieuwe toneeltekst. De jury: ‘Het is een tekst die je met tederheid, vurigheid, literaire finesse, indrukwekkende kennis van zaken en een onweerstaanbaar muzikale taal dwingt om niet langer weg te kijken van een stuk geschiedenis.’
In Tijd zal ons leren versnijdt Vrede de verhalen van verzetsstrijders uit het koloniale verleden met een heel persoonlijke strijd: sinds haar moeder overleed is ze de vaste grond onder haar voeten kwijt. Haar spelplezier raakte zoek: ‘Met het overlijden van mijn moeder verdween de noodzaak om het leven mooier te maken’, zegt ze in de voorstelling.
Tijd zal ons leren markeerde haar voorlopige afscheid als toneelspeler. Sindsdien heeft ze niet meer op de planken gestaan. Wel is ze geregeld te zien in films en series.
Voor toneelliefhebbers is het te hopen dat haar vurige, gloedvolle stem op enig moment weer in de zalen klinkt. In haar ruim twintig jaar omvattende theatercarrière groeide Vrede uit tot een van Nederlands beste acteurs. Ze speelde sinds haar afstuderen aan de toneelschool in Arnhem onder meer bij Maas Theater en Dans, het Onafhankelijk Toneel en bij het Rotterdamse collectief Club Gewalt. Daar maakte ze de succesvolle voorstelling Who’s Afraid of Charlie Stevens, over haar autistische zoon Charlie.
Een hoogtepunt in haar carrière is de Theo d’Or die ze in 2017 ontving voor haar rol in Race van David Mamet, een voorstelling bij Het Nationale Theater over seksisme en racisme op een advocatenbureau. Vrede was de eerste zwarte toneelspeler die de invloedrijke acteursprijs won.
Als onderdeel van de prijs kreeg ze een portret in de eregalerij van de Amsterdamse schouwburg. Het typeert het lef en de ambitie van Vrede dat ze daarvoor de wereldberoemde kunstenaar Marlene Dumas vroeg. Het schilderij hangt sinds 2019 in de schouwburg.
Na het winnen van de Theo d’Or raakte haar carrière in een stroomversnelling. Bij Het Nationale Theater speelde ze meerdere mooie rollen: onder andere in het succesvolle theaterfeuilleton The Nation, net als Race in regie van Eric de Vroedt. Voor die rol werd ze weer genomineerd voor de Theo d’Or.
Vrede was een tijdlang tafeldame bij De Wereld Draait Door, werd door Opzij uitgeroepen tot de invloedrijkste vrouw van Nederland in de categorie cultuur en publiceerde haar debuutroman De nobele autist, ook geïnspireerd op haar zoon. Ook verscheen ze steeds vaker in films en series, zoals Hiernamaals (2019), I Don’t Wanna Dance (2021) en Nemesis (2024).
De laatste jaren laat Vrede haar engagement en activisme steeds explicieter horen. Bij haar ontvangstspeech van de Theo d’Or zei ze nog vastbesloten: ‘Ik ben geen activist, ik ben actrice’. Maar in 2021 vertelde ze in Volkskrant Magazine hoe ze daar, gevoed door de Black Lives Matter-beweging, inmiddels totaal anders over dacht: ‘Ik had een negatieve connotatie bij het woord activist, zoals veel vrouwen zichzelf vroeger ook geen feminist durfden te noemen. Maar je bent een activist als je verandering wilt en bereid bent daar iets voor te doen. Dus ben ik een activist.’
Dat activisme vertaalde zich onder meer in Tijd zal ons leren, dat ze eerder ook als podcast uitbracht en volgend jaar bovendien in boekvorm verschijnt bij De Arbeiderspers.
Inmiddels is Vrede als maker vast verbonden aan Theater Rotterdam, het gezelschap waar ze in 2023 als theaterregisseur debuteerde in de grote zaal met The Story of Travis – een tekst van Esther Duysker, die dit jaar óók voor de Toneelschrijfprijs was genomineerd.
Het stuk, een coproductie met Well Made Productions en gemaakt met een grotendeels zwart creatief team en een geheel zwarte cast, werd een groot succes: ‘The Story of Travis is meeslepend, wervelend, ontroerend en aangrijpend, en een hoognodige verrijking van het Nederlandse theaterlandschap’, schreef de Volkskrant.
Naast haar film- en televisiewerk zal Vrede zich de komende tijd vanuit Rotterdam vooral toeleggen op het regisseren van nieuwe voorstellingen. Volgend jaar tekent ze voor de regie van de grootschalige voorstelling Sisterhood, een nieuwe toneeltekst van Simone Zeefuik.
Regisseur Erik Whien, die ook Tijd zal ons leren regisseerde, haalde haar onlangs over om in 2027 tóch weer het toneel op te gaan, in een nieuwe productie van zijn theatergezelschap Bureau Vergezicht. Maar of ze daar tegen die tijd nog steeds voor te porren is? De tijd zal het leren.
3 x Romana Vrede
In een podcast vertelde Vrede hoe ze zich als twintiger inschreef op de toneelschool: ‘Sommige mensen maken een reis naar Australië als ze 21 zijn en ik dacht: ik ga de toneelschool doen. Ik was niet van plan om acteur te worden, ik dacht gewoon: dat is tof.’
Haar woonplaats Rotterdam noemde Vrede in Zomergasten liefdevol ‘een harde stad, een softpornoactrice die haar portie wel heeft gehad’.
Volgens Marlene Dumas heeft Vrede een ‘fantastische kop’: ‘Haar expressie is heel veranderlijk en contrastrijk: soms heel uitbundig, dan weer ernstig, soms zacht, dan krachtig, dan kwaad.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant