Toen 23 Chinese zwemmers in 2021 werden betrapt op een verboden middel, hield wereldantidopingagentschap Wada dat onder de pet. En toen de Nederlandse Dopingautoriteit daar een kritisch document over opstelde, stond het Wada op de stoep voor een extra inspectie. ‘De timing was niet toevallig.’
Erik van Lakerveld is sportverslaggever, Mark Misérus is nieuwsverslaggever met specialisatie sport en media.
Op een woensdagmorgen eind september 2024 kreeg de Nederlandse Dopingautoriteit bezoek. Drie afgevaardigden van het wereldantidopingagentschap Wada stonden voor de deur van het anonieme bedrijfspand in Capelle aan den IJssel met de specifieke opdracht om de juridische afdeling door te lichten.
Zoiets had Vincent Egbers, voorzitter van de Dopingautoriteit, niet eerder meegemaakt. Het Wada was voor het laatst in 2020 langsgekomen voor een audit, een algemene controle. Maar dit, een deelcontrole puur gericht op het juridisch functioneren, geldt als uitzonderlijk in de wereld van de dopingjagers. ‘En de timing was niet toevallig’, aldus Egbers.
Met het bezoek wilde het Wada laten voelen wie de baas is. Het legde naar eigen zeggen de Dopingautoriteit ‘een aanzienlijk aantal corrigerende maatregelen’ op, ‘waarvan vele kritiek waren’. Volgens Egbers zijn er geen grote tekortkomingen geconstateerd, wel een lading kleine verbeterpunten die de juristen extra werk oplevert.
In de antidopingwereld sloeg het staaltje machtsvertoon in als een bom. Net als andere antidopingorganisaties is ook de Nederlandse Dopingautoriteit doorgaans volgzaam richting het machtige Wada, dat de dopingregels bepaalt waarmee sporters over de hele wereld te maken hebben. De nationale organisaties hebben wel wat inspraak in die regels, maar uiteindelijk wordt de mondiale handhaving van de regels door het Wada gedicteerd.
Sinds vorig jaar is er echter iets veranderd, toen dankzij onderzoek van The New York Times en de Duitse tv-zender ARD bekend werd dat een dopingkwestie in China jarenlang was stilgehouden. In 2021 werd bij 23 leden van de nationale Chinese zwemselectie de verboden stof trimetazidine aangetroffen.
Het hartmedicijn, doorgaans afgekort tot TMZ, wordt ook voor vals spel binnen de sport benut. Het bevordert de bloedsomloop en verhoogt de suikerverbranding van het lichaam. Het is het middel waarvoor kunstrijdster Kamila Valijeva uit Rusland en eerder ook al de Chinese meervoudig olympisch zwemkampioen Sun Yang jaren werden geschorst.
Maar over de kwestie met de 23 zwemmers kwam niets naar buiten. Zelfs de betrokken sporters, onder wie topzwemmer Qin Haiyang, hoorden er niets van. Hetzelfde gold voor de dopingjagers in andere delen van de wereld. Het Chinese antidopingbureau meldde dat het om een besmetting vanuit een hotelkeuken ging en het Wada accepteerde die uitleg, tot afgrijzen van veel sporters en een aantal nationale antidopingagentschappen. Zij vragen zich sindsdien af of de regels voor sporters en antidopingorganisaties uit bepaalde landen soms anders zijn.
Door hoe het Wada zich in die kwestie opstelt, staat de geloofwaardigheid van de internationale dopingbestrijding op het spel, vinden ze bij de Dopingautoriteit. Voor Egbers en zijn team was daarom een grens bereikt, vertelt hij in zijn werkkamer.
Het hoofd juridische zaken van de organisatie schreef er een kritisch witboek over. De kern van dat stuk is dat Wada de eigen regels niet heeft gevolgd in het schandaal rond de Chinese zwemmers. Elke besmetting moet namelijk worden gemeld, zodat andere landen er weet van hebben en maatregelen kunnen nemen met betrekking tot hun eigen sporters. Bovendien ontbreekt ontlastend bewijs voor de Chinezen.
Het artikel kwam de Dopingautoriteit op een woedende reactie van het Wada te staan, zo vertelt Egbers – voor het eerst – openlijk. ‘Het Wada zei dat we dat witboek niet moesten maken. En als we dat toch deden, dan wilden ze dat we het eerst naar hen zouden sturen zodat zij het konden corrigeren. Verspreiden was in elk geval echt niet de bedoeling.’ Het Wada ontkent dit (zie kader onderaan).
De Dopingautoriteit zette door en deelde het witboek met de zeventien gelijkgestemde antidopingagentschappen (‘nado’s’) uit vooral West-Europese landen waarmee Nederland een vertrouwensrelatie heeft en kennis over dopingzaken uitwisselt. Het zijn landen die dezelfde zorgen hebben. Toch kreeg de Dopingautoriteit er als enige last mee, bleek door het tweedaagse controlebezoek.
Zo wordt ook Nederland meegezogen in de oorlog die de wereld van de dopingbestrijders nu al een jaar beheerst. De katalysator daarvan is de strijd tussen de Amerikanen en het in Montreal gevestigde Wada, dat zich met een rechtse politicus uit Polen als voorzitter steeds autoritairder opstelt.
De hedendaagse geopolitieke verhoudingen worden weerspiegeld in het conflict, dat steeds verder afdrijft van het doel waaraan alle landen, sporten en het Wada zich hebben gecommitteerd: de sport dopingvrij maken en houden. ‘Dit draait niet alleen om de strijd tegen doping’, zegt Travis Tygart, voorzitter van het Amerikaanse antidopingbureau Usada, telefonisch tegen de Volkskrant. Het gaat ook over de wereldpolitiek en over de verschillende verhoudingen tussen het Oosten en het Westen.’
Tygart heeft een vooraanstaande positie in de antidopingwereld, onder meer doordat hij het bedrog van wielrenner Lance Armstrong aantoonde. In die tijd begon ook de hechte samenwerking met Nederland, dat door een reeks dopingbekentenissen in het wielrennen volop meewerkte aan de opschoning van de sport.
Hij weet van de controle van Wada bij zijn Nederlandse collega’s af. Tygart noemt het bezoek ‘verontrustend’, juist vanwege de ‘zeer objectieve, op feiten gebaseerde analyse van de Chinese zwemsituatie’ die de Dopingautoriteit op papier had gezet.
Verbaasd over het bezoek was hij echter allerminst. ‘Het Wada dreigt ook met rechtszaken. Het feit dat ze het lef hebben om dit op zo’n schaamteloze manier te vergelden, is ongelooflijk. Maar dit is wat we zien bij hun leiderschap en besluitvorming, vooral sinds deze Chinese situatie is ontstaan.’
De extra controle in Capelle aan den IJssel heeft ook effect op critici uit andere landen, hoort Tygart. Ze zijn bang voor represailles. In Zuid-Amerika en Afrika zijn eerder nationale antidopingorganisaties aan een ‘compliance audit’ (een evaluatie of regels en protocollen worden gevolgd) onderworpen, volgens Tygart omdat ze zich naar eigen zeggen hadden uitgesproken tegen het Wada. ‘Want dat is precies wat het Wada doet: aanvallen, verdeeldheid zaaien en terugslaan.’
In een onderzoek naar de verhoudingen tussen het Wada en de nationale antidopingorganisaties uit 2020 laten wetenschappers van de universiteit van Parijs Nanterre er geen misverstand over bestaan: de nado’s staan ‘onder controle van het Wada’. Hun strijd tegen doping is steeds complexer geworden, doordat ze ‘aan een uitputtend toezicht worden onderworpen’, hetgeen ten koste gaat van de prioriteiten van de landen.
Een anonieme medewerker van een nationale antidopingorganisatie vertelt in het onderzoek: ‘We hebben geen enkele macht om iets te beslissen, we moeten gewoon voldoen aan Wada’s eisen. Ik doe altijd suggesties en stel verbeteringen voor, maar daar doen ze nooit iets mee. Ze antwoorden niet eens.’
Tygart is niet bang voor het Wada, omdat hij weet dat hij de Amerikaanse overheid aan zijn zijde heeft. Sinds 2019 is de Rodchenkov Act van kracht. Die wet geeft de Amerikaanse justitie de mogelijkheid strafrechtelijke vervolging in te stellen als Amerikaanse sporters door buitenlandse dopingsystemen worden benadeeld en als het Wada tekortschiet. De wet is een gevolg van het dopingschandaal bij de Olympische Spelen in Sotsji (2014), waar Rusland een staatsdopingsysteem had opgetuigd om bloed- en urinetests van de eigen sporters buiten bereik van de dopingcontroleurs te houden.
Het Wada ziet de Rochenkov Act als een aanval, omdat het de autoriteit van het mondiale agentschap in twijfel trekt. En de verhoudingen kwamen nog verder op scherp te staan toen de VS een federaal onderzoek begonnen vanwege de Chinese zwemrel. Dat onderzoek loopt volgens Tygart nog altijd.
De reputatie van het Wada raakte in de tussentijd nog meer bevlekt door de opmerkelijke schikking met tennisser Jannik Sinner. De Italiaanse nummer 1 van de wereld kwam er, tot verbijstering van veel andere toptennissers, genadig vanaf met een dopingschorsing van drie maanden, die precies afloopt voordat Roland Garros begint.
De achttien nado’s, waaronder Nederland, hebben daarnaast verregaande zorgen over de manier waarop Witold Banka het Wada leidt. De Poolse oud-minister van sport voor de populistische PiS-partij is de eerste bezoldigde voorzitter van het in 1999 opgerichte Wada. Banka, preses sinds 2020, duldt weinig weerwoord en heeft de regels voor de maximale voorzitterstermijn van zes jaar op weten te rekken naar negen.
Dit voorjaar gaat hij bij de verkiezingen op voor een derde termijn. Tegenkandidaten zijn er niet, zo werd maandag bekend. ‘Dit wordt een kroning, geen echte verkiezing’, concludeert Tygart.
Ook buiten de nado’s is de agressievere koers van Wada waarneembaar. Neem de lijst met voorwaarden waar journalisten voor moesten tekenen die onlangs verslag wilden doen van het Wada-symposium in Lausanne. Media moesten toezeggen geen ‘ongepaste of lasterlijke opmerkingen over het evenement, sprekers of andere deelnemers’ te maken. Wie zich niet aan de regels hield, kon worden verwijderd. Na druk van onder meer de internationale vereniging voor sportjournalisten bond het Wada in, al bleef het verzoek voor ‘professioneel en respectvol gedrag’ in de verklaring staan.
Tygart en het Usada hebben nog altijd geen antwoord gekregen op alle openstaande vragen over de afhandeling van de Chinese dopingzaak. Wel kregen ze een ander bericht van het Wada: een dreiging met een (inmiddels alweer afgeblazen) gang naar de rechter, vanwege smaad. Allemaal afleiding, meent Tygart. ‘Het gaat ons niet om politiek, maar om integriteit.’
Omdat het Wada zich doof houdt voor kritiek en vragen, heeft de Amerikaanse overheid nog onder president Joe Biden besloten de bijdrage voor 2024 niet te voldoen. Dat wordt gevoeld, weet Tygart. Geen land legt jaarlijks zo veel bij het Wada in als de VS (vorig jaar omgerekend 3,3 miljoen euro). Omdat het Internationaal Olympisch Comité nationale bijdragen verdubbelt, loopt het Wada dus 6,7 miljoen euro mis. Oftewel: 10 procent van het budget, zegt Tygart. ‘Dat is een flinke dreun voor het Wada, zowel symbolisch als financieel.’
Hoewel Donald Trump zo ongeveer al het beleid van zijn voorganger Biden terugdraait, verwacht Tygart dat hij voet bij stuk houdt richting het Wada. ‘Er is over weinig zaken zo veel overeenstemming in het Congres, de Senaat en het Witte Huis als over deze kwestie. Iedereen heeft een gemeenschappelijk doel: zorgen dat de Amerikaanse sporters een gelijk speelveld hebben bij internationale wedstrijden.’
Het Wada houdt vol dat het juist gehandeld heeft en schermt met een onderzoek dat het met enige tegenzin zelf liet uitvoeren. De Zwitserse aanklager Eric Cottier kreeg een zeer beperkte onderzoeksvraag mee: of het Wada vooringenomen was in de afhandeling van de Chinese dopingkwestie. Nee, luidde de conclusie.
Het Wada gebruikt die vaststelling om zich van alle kritiek te ontdoen en het doet net of Cottier de verklaring van de Chinezen accepteert. In werkelijkheid constateert hij dat het Chinese antidopingbureau geen hotelmedewerkers of keukenpersoneel heeft kunnen vinden die het verboden middel TMZ als medicijn gebruikten, en dat er te weinig bekend is over hoe het in het lichaam van de sporters zou kunnen zijn beland. ‘Het maakt het bijna onmogelijk om daarover een realistisch scenario te maken’, schrijft Cottier. En: ‘Het is niet mogelijk om bedoeld (of onbedoeld) gebruik van TMZ als doping of voor therapeutische doeleinden (...) uit te sluiten.’
Wat Cottier daar zegt is van wezenlijk belang, vindt Egbers van de Dopingautoriteit. Het gaat hem er niet alleen om dat valsspelende sporters hun straf krijgen, maar ook dat iedereen die met een schoon geweten (en lijf) topsport wil beoefenen weet waar de risico’s liggen. Daarom wil Egbers het weten als besmettingsgevaar door middel van een hartmedicijn een reëel scenario zou zijn. ‘Ik wil onze Nederlandse sporters beschermen.’
Het wereldantidopingbureau (Wada) ontkent dat het de Dopingautoriteit extra heeft gecontroleerd vanwege een kritisch artikel over het Chinese dopingschandaal. Die suggestie is ‘ronduit onjuist’, reageert een woordvoerder op vragen van de Volkskrant.
De controle, op 25 en 26 september 2024, was volgens het Wada het gevolg van groeiende onvrede over de manier waarop Nederland omsprong met de afhandeling van dopingovertredingen. Binnen het Wada hadden zich ‘aanzienlijke zorgen ontwikkeld’ over Nederlandse beslissingen ‘die de bepalingen van de World Anti-Doping Code duidelijk verkeerd toepasten en die lange procedurele vertragingen met zich meebrachten, evenals andere systemische kwesties’.
Het Wada zegt nooit in de gelegenheid te zijn geweest om de whitepaper van de Dopingautoriteit te lezen voordat het met andere landen werd gedeeld. Wel zegt het de Dopingautoriteit te hebben gewezen op ‘een aantal fundamentele gebreken en basale misverstanden die het whitepaper zeer misleidend maakten’. Het document laat volgens het Wada ‘de risico’s en beperkingen zien van het geven van commentaar op zaken van derden, zonder toegang te hebben tot de relevante feiten en documenten’.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant