Jaarlijks worden naar schatting tweeduizend mensen, vooral arbeidsmigranten, slachtoffer van arbeidsuitbuiting. Slechts een handvol van die zaken komt voor de rechter. Volgens de Rapporteur Mensenhandel komt dat door de ‘passieve houding’ van de Arbeidsinspectie.
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Twee illegalen werken van 7 uur ’s ochtends tot 8 uur ’s avonds aan een bouwproject in een grote stad. Zij zouden hiervoor 30 euro per dag krijgen, maar worden uiteindelijk nagenoeg niet uitbetaald. Als ze hun beklag doen, dreigt de werkgever hen ‘af te maken’ en aan te geven bij de immigratiedienst.
Een Poolse man moet dag en nacht werken bij een Nederlands autoherstelbedrijf. Hij slaapt op het bedrijventerrein en is volledig afhankelijk geworden van zijn werkgever, die zijn paspoort én bankpas heeft ingenomen.
Het zijn niet de minste signalen die op het bureau van de Nederlandse Arbeidsinspectie belanden. Toch leiden ze nauwelijks tot vervolging. Van de naar schatting tweeduizend mensen die jaarlijks slachtoffer worden van arbeidsuitbuiting, komen gemiddeld zo’n zeven zaken voor de rechter. Nieuw onderzoek van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel laat zien hoe dat komt. Rechercheurs doen zaken in bijna de helft van de gevallen af zonder onderzoek. Met slachtoffers wordt nauwelijks gesproken.
Het is niet voor het eerst dat toezichthouders waarschuwen voor de gebrekkige opsporing van arbeidsuitbuiting − een vorm van mensenhandel waarbij met name arbeidsmigranten worden gedwongen tot het verrichten van werk onder zeer slechte omstandigheden. Zo luidde de veelzeggende titel van een rapport van de Rekenkamer: ‘Daders vrijuit, slachtoffers niet geholpen’.
Maar voor het eerst heeft Conny Rijken, de Rapporteur Mensenhandel die verantwoordelijk is voor het monitoren van verschillende vormen van mensenhandel, in beeld gebracht wáár het precies misgaat. Daarvoor onderzocht zij tweehonderd meldingen. ‘We hebben al langere tijd zorgen over de effectiviteit van de Arbeidsinspectie en de aanpak van arbeidsuitbuiting in Nederland. En met dit rapport is die zorg eerder toe- dan afgenomen.’
Wat gaat er mis volgens u?
‘We zien dat de Arbeidsinspectie al vanaf het begin niet actief opspoort. Het eerste dat recherchemedewerkers doen bij een signaal van arbeidsuitbuiting is een systeemcheck, bijvoorbeeld in het Kadaster of bij de KvK. Op basis van die eerste toets valt bijna de helft van de zaken af. Terwijl malafide bedrijven er vaak alles aan doen om de boekhouding er goed uit te laten zien. Dus als jij je richt op die papieren realiteit krijg je niet de echte werkelijkheid.
‘Als dan het besluit is genomen om verder onderzoek te doen en bijvoorbeeld het slachtoffer te horen, wat slechts in een derde van de gevallen gebeurt, blijft de Arbeidsinspectie passief. Er worden tot die intake geen opsporingshandelingen gedaan. Er wordt geen inspectie op de werkvloer verricht en niet met de buren gepraat.’
En dat terwijl arbeidsuitbuiting volgens u een ‘haaldelict’ is. Wat houdt dat in?
‘Je moet niet achterover leunen, duimen draaien en wachten totdat iemand zich komt melden met de boodschap: ik ben slachtoffer van arbeidsuitbuiting. Dat gebeurt namelijk niet. Slachtoffers herkennen zichzelf vaak niet als zodanig en als dat wel het geval is, weten ze niet waar ze naartoe moeten. Ze hebben ook een enorme afhankelijkheid van de werkgever, omdat ze bijvoorbeeld de taal niet spreken, illegaal zijn of omdat zij ook voor hun woning afhankelijk van hem zijn. Je moet er dus zelf op uitgaan om signalen op te pikken of, als ze er al zijn, te onderzoeken.’
Waar komt die passieve houding vandaan?
‘Er wordt vaak gezegd: de lat om mensenhandel bij de rechter te bewijzen ligt hoog. Dat klopt, maar ver daarvóór wordt de lat al heel hoog gelegd door de Arbeidsinspectie zelf. We zien zaken waarbij sprake is van geweld, het afnemen van paspoorten en beperken van bewegingsvrijheid. Daarin wordt niet gehandeld, terwijl dat wel moet.’
Is dat geen anticiperend gedrag? Dat de Arbeidsinspectie denkt: onderzoeken heeft geen zin, want het zal toch geen standhouden bij de rechter?
‘Dan ontstaat er een wisselwerking, want als zaken niet voor de rechter komen ontstaat er ook geen nieuwe jurisprudentie. Het is ook goed om te weten dat bijna de helft van de signalen van de politie komt. Die kan natuurlijk best goed beoordelen wanneer iets uitbuiting is. Overigens vind ik dat ook verbazingwekkend: slechts 11 procent van de signalen komt van de Arbeidsinspectie zelf.’
Is het niet ook een capaciteitsprobleem? Tijdens de kredietcrisis werd fors op de Arbeidsinspectie bezuinigd.
‘De afgelopen jaren is er juist weer meer geld naar de Arbeidsinspectie gegaan. Er worden heus wel goede stappen gezet, maar nog steeds is het aantal opsporingsonderzoeken schrikbarend laag: vier zaken in 2022, vijf in 2023 en zes in 2024. Ter vergelijking: in België zijn dat er rond de 160 per jaar. Dat is niet allemaal te wijten aan capaciteit. Het is ook een mentaliteitsverschil: het geloof in de papieren werkelijkheid.’
Waar zou de arbeidsinspectie morgen mee kunnen beginnen om uw zorgen te verminderen?
‘Als ze nou beginnen met de afspraak: als er een slachtoffer in beeld is, gaan we daar zo snel mogelijk mee praten. Dat lijkt een open deur, maar dat gebeurt nu maar in 30 procent van de gevallen.’
Volgens de Arbeidsinspectie zelf is inspectie het sluitstuk en moet de oplossing worden gezocht in het beperken van arbeidsmigratie. Hoe kijkt u hiernaar?
‘Ik ben het zeer met de oproep eens om ook aan de voorkant aan de knoppen te draaien. Al geloof ik niet zo in de beperking van arbeidsmigratie, maar eerder in betere regulering. Hoe lang we er wel niet over doen om het aantal uitzendbureaus te beperken: daarin zie je dat de politieke wil ontbreekt om een vuist te maken. Het is het economisch belang dat prevaleert.’
De Inspectie heeft er veel tijd en moeite in gestoken om het onderzoek van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel mogelijk te maken. We doen er dus graag iets mee. Het rapport benoemt de dingen die goed gaan en onderkent waar verbeteringen mogelijk zijn en al zijn doorgevoerd. Daarmee wordt recht gedaan aan de pro-activiteit en de professionaliteit van de rechercheurs en de afdeling Arbeidsuitbuiting. De uitlatingen in het interview staan haaks op de realiteit en op de inhoud en toon van het rapport.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant