De Franse filmwereld leek lange tijd een bolwerk van robuust verzet tegen de MeToo-beweging, die elders de sector op zijn grondvesten deed trillen. Toch lijkt ook in Frankrijk verandering op komst, nu zelfs steracteur Gérard Depardieu niet langer onaantastbaar blijkt.
is correspondent Frankrijk van de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
Altijd weer die brief van Catherine Deneuve. Gaat het over seksueel geweld in Frankrijk, dan komt onvermijdelijk dat pleidooi op tafel waarin de actrice, samen met honderd andere Françaises, een lans brak voor ‘het recht op lastigvallen’. Wat bedoeld was als repliek tegen vermeend Amerikaans puriteins denken, werd hét symbool van de Franse omgang met de MeToo-beweging, en met seksueel grensoverschrijdend gedrag in het algemeen.
Kort samengevat was die omgang als volgt: doofpot, wegmasseren, cultureel relativeren. Frankrijk was een land van verleiding, van seksuele bevrijding, van een libertijnse moraal – en dat moest het vooral ook blijven. ‘Filosoof Ruwen Ogien verdedigde de vrijheid om te kwetsen die essentieel is voor artistieke creatie’, schreven de Franse vrouwen in Le Monde. ‘Net zo verdedigen wij de vrijheid tot lastigvallen, onvermijdelijk voor seksuele vrijheid.’
Dat was in januari 2018, enkele maanden nadat de MeToo-beweging was geboren. In Hollywood was een beerput aan getuigenissen van seksueel geweld opengegaan, met de machtige filmproducent Harvey Weinstein als voornaamste dader.
Terwijl dat in talloze andere landen tot navolging en reflectie leidde, leek Frankrijk lange tijd een bolwerk van robuust verzet, met de Franse filmwereld als harde kern.
En toen stond eind maart plots Gérard Depardieu voor de rechter, de Franse steracteur die, in de woorden van president Emmanuel Macron, het land trots maakt. Depardieu werd aangeklaagd vanwege seksueel geweld tegen twee vrouwen tijdens opnamen van Les volets verts (2021).
Van zijn grensoverschrijdende gedrag was de Franse filmwereld al jaren ruimschoots op de hoogte. Meerdere vrouwen hadden tegen hem getuigd; hem beschuldigd van seksuele agressie, inclusief verkrachting. Maar nu leidde dat voor het eerst ook tot een rechtszaak tegen hem.
Iconischer kan het bijna niet. Depardieu is Frans erfgoed. De bekendste acteur van het land speelde in meer dan 170 films, voor de Fransen was hij zowel Obelix als Cyrano de Bergerac, aanvoerder in het leger van Lodewijk XIII. Maar hoewel hij alomtegenwoordig en gevierd is, blijkt ook hij uiteindelijk niet onaantastbaar, en dat is een krachtig symbool. ‘Ik denk dat mijn tijd voorbij is’, zei hij in de rechtbank in Parijs. ‘Ik voel me niet meer zo op mijn gemak in deze nieuwe maatschappij.’
Want ja, óók in Frankrijk doet die nieuwe maatschappij zich gelden. Al duurde dat langer en ging dat anders dan elders. Wat is er sinds Catherine Deneuve veranderd, en is de MeToo-beweging nu definitief doorgebroken in de Franse filmwereld en daarbuiten?
‘Films maken biedt een soort dekmantel, in de zin dat je een dekmantel hebt voor deze of gene illegale handel’, vertelt de Franse regisseur Benoît Jacquot aan psychoanalist Gérard Miller. Die interviewt hem op camera over de relatie die Jacquot als veertiger had met actrice Judith Godrèche, destijds een tiener. Natuurlijk, ‘we hadden het recht niet’, zegt Jacquot. Daar was hij zich terdege van bewust. Maar hij was een kunstenaar, het werd gezien als een vorm van ‘transgressie’, en in de filmwereld kon dat ‘op een zekere bewondering’ rekenen.
Het interviewfragment werd een jaar geleden opgedoken uit de Franse archieven. Erg diep zat het overigens niet; Jacquots woorden mogen klinken als iets uit de late jaren zestig, het interview is opgenomen in 2011. De regisseur stond begin 2024 opnieuw in de belangstelling vanwege een productie die eraan kwam. Iemand deelde het fragment op sociale media, waar het sindsdien nog steeds rondgaat.
Actrice Judith Godrèche lag als bevroren in bed na het zien van de video, vertelde ze enkele weken later aan dagblad Le Monde. Ze was in shock, moest overgeven. Het was de laatste zet die ze nodig had. In de Franse krant bracht ze het verhaal naar buiten dat haar sinds haar 14de achtervolgt: de relatie die zij en Jacquot gedurende zes jaar hadden, terwijl hij bijna drie keer zo oud was als zij, was geen liefdesrelatie. Het was misbruik.
Op de dag van publicatie in Le Monde deed ze bij de Parijse politie aangifte tegen Jacquot wegens verkrachting van een minderjarige met gebruik van geweld, door een persoon met gezag. Het bleek een cruciale dag voor Godrèche, maar ook voor de Franse filmwereld als geheel. Eigenhandig zette de actrice iets in gang dat nu wordt geduid als de eerste echte MeToo-golf in Frankrijk.
Niet dat het voor die tijd nooit was geprobeerd. In navolging van #MeToo lanceerde de Franse journalist Sandra Muller in 2017 al #BalanceTonPorc, ‘verlink je varken’. Binnen een paar dagen ging het aantal reacties de honderdduizend voorbij. En toen werd het opnieuw stil. Muller, die haar voormalig zenderbaas Eric Brion van seksueel getinte opmerkingen beschuldigde, werd veroordeeld voor smaad.
In Frankrijk hebben we nooit een echte post-MeToo-discussie gehad, constateerde de Frans-Amerikaanse onderzoeker Iris Brey in 2019 in Le Monde. ‘Het systeem wil kunstenaars en hun werk beschermen, waardoor slachtoffers niet worden gehoord.’ Terwijl die slachtoffers ondertussen wel hun best hebben gedaan om zich te laten horen.
Alleen al in 2018: actrice Charlotte Arnould deed aangifte tegen Depardieu, die haar twee keer zou hebben verkracht bij haar thuis. De zaak werd geseponeerd. De Nederlandse actrice Sand Van Roy diende in Frankrijk een aanklacht in tegen regisseur Luc Besson wegens verkrachting. De zaak werd geseponeerd. Actrice Solveig Halloin klaagde acteur en producent Philippe Caubère aan voor verkrachting. De zaak werd geseponeerd, Halloin werd vervolgd voor smaad. Regisseur Abdellatif Kechiche (onder meer bekend van La vie d’Adèle) werd beschuldigd van seksueel geweld bij een diner in Parijs. De zaak werd geseponeerd.
Aanklachten zijn er wel, maar grote rechtszaken blijven uit. Dat verandert als actrice Adèle Haenel, bekend van de film Portrait de la jeune fille en feu, in 2019 de Franse filmregisseur Christophe Ruggia er publiekelijk van beschuldigt haar als tiener te hebben aangerand.
‘Op heldere en indrukwekkende wijze verbindt ze haar eigen verhaal aan het grotere verhaal van seksueel geweld en misbruik in de samenleving als geheel’, zegt socioloog Bérénice Hamidi, gespecialiseerd in gender en seksueel geweld in de kunsten.
Haar aanklacht wordt een ‘electroshock’ genoemd in de Franse filmwereld. Haenel is een actrice van statuur. Ze werd zeven keer genomineerd voor een César, de belangrijkste filmprijs in Frankrijk, en won er twee. Ze krijgt enorm veel steunbetuigingen, ook vanuit de Franse filmwereld. Hamidi: ‘Het is een van de zeldzame gevallen waarin het slachtoffer veel bekender is dan de dader. Weinig mensen kennen Christophe Ruggia, het is geen man met macht. Anders gezegd: niemand had er belang bij om hem te verdedigen.’
Dat verandert als Haenel zich niet zozeer tegen seksueel misbruik in het algemeen uitspreekt, maar zich richt op de Franse filmwereld in het bijzonder, zegt Hamidi. Bij de uitreiking van de Césars in 2020 stormt ze tijdens de ceremonie de zaal uit, als de Frans-Poolse regisseur Roman Polanski de prijs voor beste regisseur in ontvangst neemt. Polanski is veroordeeld voor verkrachting en er lopen talloze beschuldigingen tegen hem over seksueel misbruik van minderjarigen.
Buiten staan tientallen vrouwen te demonstreren: ‘Als verkrachting een kunst is, verdient Polanski alle prijzen!’ In de media krijgt het protest weliswaar aandacht, maar binnen de filmwereld wordt het stil, zegt Hamidi. Er komt een zaak tegen regisseur Ruggia, die begin 2025 wordt veroordeeld tot vier jaar cel, waarvan hij er twee met een enkelband mag uitzitten. Het is de eerste grote zaak over seksueel misbruik in de Franse filmwereld. Maar Haenel is jaren eerder al gestopt met acteren, naar eigen zeggen als daad van verzet tegen de zelfingenomenheid van de filmindustrie, die maar niet wil veranderen als het gaat over seksueel misbruik.
Waarom komt de MeToo-beweging in Frankrijk zo veel moeizamer op gang dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten? ‘Het geloof dat er echt zoiets bestaat als verleiding op z’n Frans zet een enorme culturele rem op de beweging’, zegt Hamidi. ‘Dat is waar de brief van Deneuve en andere vrouwen om ging: het verdedigen van een zogenaamde culturele uitzondering als het gaat over seksualiteit en verleiding.’
In het Franse verleidingsverhaal wordt een vrouw door de man veroverd, en daar hoort een zekere vorm van geweld en dominantie bij, zegt Hamidi. ‘Geen ongeremd fysiek geweld, maar het niet respecteren van ontbrekende instemming.’
Daar komt bij dat in Frankrijk de kunstenaar nog sterker dan elders op een voetstuk staat, met een zekere uitzonderingspositie die maakt dat veel buitensporig gedrag wordt verexcuseerd. ‘Daarachter schuilt een opvatting over kunst waarin geen creatie zonder lijden of geweld bestaat. Voor echte, grote kunst moet de maker zich met duistere krachten verbinden. De wetten overtreden is in feite zijn missie.’
De regels van de gewone wereld zijn niet meer van toepassing, waardoor de kunsten – en film in het bijzonder – extra zijn blootgesteld aan seksueel geweld, zegt Hamidi. Frankrijk heeft bovendien een sterke traditie van auteurscinema, waarin de regisseur een dominante positie heeft. Die machtspositie en het vieren van de maker, die ultieme vrijheid wordt toegedicht, brengt extra risico met zich mee.
‘Mijn werk als filmmaker bestaat eruit een actrice een zekere grens te doen passeren’, zegt regisseur Jacquot in 2015 in dagblad Libération. ‘Haar ontmoeten, met haar praten, haar regisseren: dat gaat het beste samen in bed.’
In zijn woorden klonken precies die overtuigingen over transgressie door, al zei hij zich achteraf te schamen over zijn uitlatingen over de relatie met Godrèche. De suggestie dat genialiteit een vrijbrief geeft voor grensoverschrijdend gedrag, was ook voelbaar in de verdediging van Depardieu, toen die steeds meer onder vuur kwam te liggen vanwege seksueel geweld.
In december 2023 riepen vijftig Franse beroemdheden uit de cultuursector in de krant Le Figaro op om de ‘gigant van de filmwereld’ en ‘het laatste heilige monster’ niet uit te wissen. ‘Zo’n aanval op Gérard Depardieu is een aanval op de kunst.’ Zelfs president Macron nam het ongevraagd voor hem op en verzette zich tegen de ‘heksenjacht’ op een groots acteur.
Maar de deuken die talloze vrouwen de afgelopen jaren in het Franse bolwerk van verzet probeerden te slaan, leidden uiteindelijk tot barsten. Dat de aanklacht van Godrèche tegen Jacquot een ware golf in beweging heeft gezet, is mede te danken aan al die eerdere pogingen, aldus Hamidi.
Kort na haar aangifte tegen Jacquot deed Godrèche ook aangifte tegen regisseur Jacques Doillon vanwege seksueel misbruik in haar tienerjaren als actrice. Daarop kwamen ook andere actrices met getuigenissen over grensoverschrijdend gedrag van beide mannen, grote namen in de Franse filmwereld.
In Cannes, het hart van de Franse filmwereld en een van de meest prestigieuze filmfestivals ter wereld, stond seksueel overschrijdend gedrag afgelopen jaar volop in de schijnwerpers, met onder meer een korte film van Godrèche over grensoverschrijdend gedrag, en nieuwe misbruikbeschuldigingen. Bij de uitreiking van de Césars maakte Godrèche indruk met een openhartige toespraak over seksueel misbruik in de Franse filmwereld, die live op televisie werd uitgezonden.
Een parlementaire onderzoekscommissie boog zich de afgelopen maanden over grensoverschrijdend gedrag in de Franse cinema, waarvan later deze maand het eindrapport volgt. Talloze gesprekken met actrices en acteurs, producenten, agenten en regisseurs moeten de basis vormen voor een nieuw wetsvoorstel in april om seksueel geweld in de filmwereld aan te pakken.
Dat Frankrijk daarin nog een weg te gaan heeft, werd onlangs duidelijk in een van de hoorzittingen in het parlement. De invloedrijke agent en producent Dominique Besnehard, onder meer bekend van de serie Dix pour cent, richtte zich in een urenlange sessie tegen actrices ‘die soms te ver gaan’. Met eigen ogen zag hij hoe sommigen de hotelkamer van Weinstein in Cannes binnengingen ‘om misschien wat aan een Amerikaanse carrière te werken.’
Maar als Besnehard zich net als Depardieu beroept op een nieuwe tijd waarmee hij niet meer in lijn is, roept commissievoorzitter Sandrine Rousseau hem tot de orde: ‘U zegt steeds dat u van vroeger bent. Ik sluit af door u te zeggen: wees van nu, meneer Besnehard. Want we hebben u ook nodig.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant