De huidige situatie in Oekraïne, de Verenigde Staten, Palestina en ook in Nederland laat zien dat de boekhandel in tijden van oorlog, censuur en ideologisch simplisme geen luxe is, maar noodzaak.
Deze week kwamen in de Letse hoofdstad Riga boekverkopers uit de hele wereld bijeen – van Azerbeidzjan tot Australië, van Liechtenstein tot Iran – voor een internationale conferentie die bol stond van inspirerende ontmoetingen, maar ook van onderhuidse spanningen.
Boekverkopers uit onder andere Oekraïne en de Verenigde Staten vertelden hoe hun werkveld steeds meer verandert in een strijdtoneel, waar censuur, intimidatie en ideologische druk hun werk ondermijnt. Eenmaal terug in Nederland blijkt dat dit soort spanningen ook hier een realiteit zijn. Een realiteit die zich steeds nadrukkelijker opdringt.
Over de auteur
Ted Tettero is creatief directeur van de zes boekhandels in Amsterdam en Haarlem die vallen onder Athenaeum | Scheltema.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Eerst terug naar Riga, waar het verhaal van Oleksii Erinchak diepe indruk maakte. De 35-jarige Oekraïner opende midden in de oorlog de grootste boekhandel van Kiev. Erinchak benadrukte Poetins verwoede pogingen om Oekraïners hun taal, verhalen en symbolen te ontnemen. Tegen die poging tot culturele eliminatie voeren hij en zijn collega-boekverkopers dagelijks verzet.
Niet met wapens, maar met boeken. Door literatuur uit eigen land te blijven promoten en verspreiden houden ze de Oekraïense cultuur levend in tijden van Russische propaganda. Erinchak bewijst hiermee dat een levendige literaire cultuur in tijden van oorlog een vorm van verzet en veerkracht kan zijn.
Net als in Oekraïne staat ook in de Verenigde Staten druk op de tolerantie voor stemmen die een dominante cultuur als afwijkend ziet. In rap tempo worden daar boeken verboden – niet alleen obscure of extreme titels, maar ook boeken die in Nederland als klassiekers gelden en zelfs bestsellers zijn geweest. Denk aan Het Achterhuis van Anne Frank of Normale Mensen van Sally Rooney. De verboden zijn veelal lokaal, maar zeggen veel over het verontrustende culturele klimaat.
Dat het niet blijft bij boekverboden alleen werd tijdens de conferentie duidelijk uit de bijdrage van Ramunda Young. De eigenaar van Mahogany Books in Washington D.C. vertelde hoe zij en haar collega’s steeds vaker te maken krijgen met intimidatie uit onvrede over de selectie boeken die zij in de winkel aanbieden. Die druk gaat zó ver dat sommige boekhandels in de Verenigde Staten volgens Young hun medewerkers weerbaarheidstrainingen laten volgen.
Niet aanwezig in Riga, maar veelvuldig aangehaald tijdens gesprekken en paneldiscussies, waren de Palestijnse boekverkopers Mahmoud Muna en Ahmad Muna, eigenaren van de Educational Bookshop in Oost-Jeruzalem. Begin dit jaar werden zij, zonder gegronde reden, twee dagen vastgehouden door de Israëlische autoriteiten op verdenking van het verstoren van de openbare orde. Tijdens hun gevangenschap werden honderden Palestijnse titels uit hun boekhandel in beslag genomen en vernietigd.
Deze verhalen uit Oekraïne, de Verenigde Staten en Palestina getuigen van de extreme verharding van het maatschappelijke en culturele debat. Andere opvattingen worden niet langer getolereerd, maar actief bestreden. Hoewel de situatie in Nederland onvergelijkbaar is met die in de eerdergenoemde landen, klinken enkele dagen na afloop van de conferentie in Riga ook hier verontrustende geluiden.
Zo blijken kinderboekenauteurs die in het kader van de Week van de Lentekriebels over gender, diversiteit en seksuele vorming schrijven, geconfronteerd te worden met verdachtmakingen en bedreigingen. Terecht dat kenniscentrum Rutgers en Singel Uitgeverijen de aanjager achter deze incidenten – de ultraconservatieve katholieke stichting Civitas Christiana – voor de rechter dagen vanwege aanhoudende leugens en laster.
Het optreden van Civitas Christiana sluit aan bij dezelfde ideologische beklemming die wereldwijd in opkomst is. Een beweging waarin normen en waarden moeten passen binnen de kaders van één dominant verhaal, zonder ruimte te laten voor alles wat daarvan afwijkt.
Als iets indruist tegen het wezen van boekhandels, dan is het dit. Boekhandels zijn bastions van meerstemmigheid en verscheidenheid. Het zijn plekken waar verschillende opvattingen en zienswijzen juist naast elkaar mogen bestaan, ook als ze schuren of ongemak oproepen. Zonder toegang tot kennis en vrije uitwisseling van ideeën blijft van onze democratie weinig anders over dan een façade.
Laten we daarom blijven beseffen dat boekhandels van wezenlijk belang zijn voor onze intellectuele, maatschappelijke en culturele infrastructuur. Ze bieden ruimte aan verschil aan stemmen die niet samenvallen met de meerderheid. Juist dat maakt ze onmisbaar in een tijd waarin steeds meer verhalen en overtuigingen onder druk staan – ook in Nederland.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant