Voor de Amerikaanse geluidskunstenaar Alvin Curran (86), aan wie het Haagse Rewire Festival deze week een speciaal programma wijdt, is zijn orkest de wereld om hem heen. Als instrumenten gebruikt hij net zo lief synthesizers als gevonden voorwerpen.
schrijft voor de Volkskrant over hedendaagse muziek.
‘Zie je dit?’ Alvin Curran zit in zijn studio in Rome, een grote schelp ligt in zijn handen. Het lijkt een doodnormale kegelvormige schelp, maar als Curran hem aan zijn mond zet, klinkt er snerpend getoeter – zo schel dat Zoom het als ruis detecteert en direct wegfiltert. ‘Is dat niet mooi? Als alles wegvalt, heb ik altijd deze nog. En mijn lichaam natuurijk.’
Op zijn 86ste is Alvin Curran nog altijd enorm productief. Deze week creëert het innovatieve Rewire Festival (3 tot en met 6 april) in Den Haag een speciaal programma rond de Amerikaanse geluidskunstenaar, bestaande uit drie concerten en een gesprek. Wat maakt deze componist zo bijzonder?
‘Vioolsnaren zijn van paardenhaar, koperblazers kwijlen op het podium. Muziek is eigenlijk een primitieve kunstvorm’, vertelt Curran. Gedurende zes decennia componeerde hij ruim tweehonderd werken. Zijn orkest: de wereld om ons heen. Zijn instrumenten: zolang het maar geluid maakt. Zijn podium: een theater, maar net zo lief een meertje of steengroeve.
Currans verhaal begon in 1963. Zoals altijd zette een gelukstreffer alles in gang.
‘Aan Yale studeerde ik compositie bij Elliot Carter (de beroemde Amerikaanse modernist, red.), die mij in 1963 op studiereis naar Berlijn uitnodigde, net als zijn compositiestudent Frederic Rzewski.’ De ontmoetingen op die reis veranderden Currans leven. ‘Ook Carters collega’s namen studenten mee: Iannis Xenakis kwam met de jonge Yuji Takahashi. Luciano Berio werd vergezeld door zijn leerling Louis Andriessen.’
Woest geïnspireerd bleef Curran in Europa. Rome werd zijn nieuwe thuis. ‘Het waren de vroege jaren zestig, een tijd waarin jonge musici voor de keuze stonden: blijven we strijkkwartetten en symfonieën componeren, of slaan we nieuwe wegen in? Ik hoorde bij de groep die voor het laatste koos.’
Op een avond in het voorjaar van 1966, in een kamer met uitzicht op het Pantheon, richtten Curran, Rzewski en synthesizermuzikant Richard Teitelbaum de elektroakoestische improvisatieband Musica Elettronica Viva (MEV) op. Die band veroorzaakte een muzikale aardschok.
Haar theaters, excentrieke studenten en linkse stadsbestuur maakten van Rome de perfecte broedplaats voor MEV. Curran: ‘We hadden een filosofie, al konden we die niet goed benoemen. Vrij improviseren zonder kaders of bladmuziek, zonder begin- of eindpunt: alles was nog een experiment.’
Het was Frederic Rzewski die na een project met componist John Cage door het dolle heen terugkeerde uit de VS. ‘Frederic zei dat we met kleine contactmicrofoontjes moesten gaan werken, dat zou ons leven veranderen. Hij had gelijk: we plakten ze op glas, hout of metaal en ineens bereikten we de kern van materialen en geluid.’
Zo’n tweehonderd concerten speelde de groep rond Curran, Rzewski en Teitelbaum tussen ’65 en ’71. Enkele werden opgenomen en verschenen op lp. Je hoort improvisaties op piano, synthesizer of saxofoon, vreemde objecten die ratelen, tapes die veldopnamen afspelen en een losbandig publiek dat meedoet.
‘Mensen zaten op de grond of liepen het podium op. Ze zongen en sloegen op alles wat ze maar konden vinden. In paniek belden theaterdirecteurs de politie. Of de brandweer, als iemand iets in brand stak...’ Curran kan een gniffeltje niet onderdrukken.
‘Een theater in Parma schakelde de stroom uit tijdens ons concert. Het was levensgevaarlijk: tweeduizend mensen in het pikkedonker.’ Uiteindelijk ging het concert gewoon door – op straat voor het theater.
Zulke situaties hadden niets te maken met de rebelse capriolen van rockbands. Het ging MEV om de schoonheid van het gezamenlijk musiceren.
‘Een van mijn mooiste herinneringen? Voor een concert in Parijs was het publiek gevraagd instrumenten mee te nemen.’ En dat deden ze, vertelt Curran. ‘Er kwamen driehonderd mensen, niemand kon ze in toom houden. Het concert eindigde in de ondergrondse toiletruimte – daar voelden we ons vrij.’
In 1971 hield MEV ermee op. Teitelbaum ging in Japan traditionele muziek studeren, Rzewski kreeg succes als revolutionair componist en pianovirtuoos. Curran zette zijn carrière in Rome voort, waar hij een indrukwekkende status als live-artiest en componist opbouwde. Onder meer zijn vocale werk Canti Illuminati (1977) en het varende performancekunstwerk Maritime Rites (2018) zijn te horen op Rewire.
Bij het improviseren speelt zijn sjofar een prominente rol. ‘De sjofar is een oeroude, dierlijke hoorn die me rechtstreeks verbindt met de oorsprong van muziek, maar ook met mijn Joodse wortels. Ook al ben ik niet praktiserend Joods, die wortels zijn mij dierbaar.’
Daarnaast gebruikt Curran net zo lief synthesizers als gevonden voorwerpen of veldopnamen. ‘De wereld om mij heen is een levende symfonie, ik verzamel haar geluiden. Laatst zag ik voor de supermarkt een gigantische machine karton pletten. Het geluid was verbluffend’, Curran doet het gorgelend na. ‘Zomaar ineens stond hij daar, die machine, en ik had niets mee om op te nemen.
‘Ik moet terug’, vervolgt hij geestdriftig, ‘ik moet teruggaan en achterhalen wanneer hij weer komt. Dan horen jullie het bij mijn volgende optreden in Nederland.’
Alessandro Cortini
Hij is bekend als toetsenist bij de industriële kunstrockband Nine Inch Nails, maar verricht de laatste jaren vooral solo wonderen. Alessandro Cortini roept spookachtige en filmische werelden op met een tafel vol effecten, zelfgebouwde synths en zijn trouwe Buchla-apparaat. Op Rewire vertolkt hij het statige stuk Nata Infiniti, dat ons op het gelijknamige album al kippenvel bezorgde.
3/4, Koninklijke Schouwburg
Anna von Hauswolff
De Zweedse organist Anna von Hauswolff laat de orgelpijpen zwaar door de ziel dreunen, en zingt er ook nog beeldschone liederen overheen. Op Rewire treedt zij aan met een groot ensemble en twee drummers, in de luxe concertzaal Amare. Gegarandeerd indrukwekkend.
5/4, Amare
Kali Malone
Op haar prachtige album All Life Long laat de Amerikaanse componist Kali Malone antieke kerkmuziek en polyfone zang ontwaken in een hedendaags decor. Haar bezwerende, droneachtige muziek dwingt tot rust en introspectie, en haar uitvoering van All Life Long in de Grote Kerk is een Nederlandse première.
5/4, Grote Kerk
Robert van Gijssel
Rewire Festival, 3 t/m 6/4 in Den Haag
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant