Van binnen oogt de nieuwste rechtszaal van Nederland heel gewoon, met bureaustoelen en microfoons. De achterwand is gedecoreerd met een natuurprint. Drabbige kleuren, kale takken, grijs. Het moet niet afleiden, vonden de ontwerpers, deze opzet is geslaagd.
Het is de locatie die anders is: binnen de muren van de gevangenis van Vught. In de extra beveiligde inrichting, de ebi, zitten hier de zwaarst veroordeelden en verdachten van Nederland, mannen zoals Ridouan T. Vanaf nu kunnen ze op het gevangenisterrein hun eigen proces bijwonen.
Deze rechtszaal is ‘weerstandsklasse vijf’, 80 centimeter gewapend beton rondom. Geen raamopeningen in de zaal. Drie cellen, geluidsdicht, hier zal ‘never nooit enige akoestische doorklank’ zijn, zegt een aanwezige rechter.
Dit wordt een rechtszaal zonder publiek. Gewone bezoekers zijn niet welkom, want daarvoor is geen ruimte. De rechtszaal kon niet groter worden. Het gevangenisterrein is vol. Wel zijn er videoschermen en acht plaatsen voor journalisten. De media gelden als ‘verlengstuk van de openbaarheid’.
Vraag hem naar het principe, deze rechtszaal in een gevangenis, en het gezicht van Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, trekt in een ernstige stand. Hij bekeek het ‘in aanvang met gemengde gevoelens’. ‘De meeste mensen die hier zitten, zijn veroordeeld. En in de rechtbank moet je schuld nog bewezen worden.’
Maar de burgemeester van Vught drong aan. Zwaarbeveiligde konvooien scheurend door de dorpskom om een ebi-gevangene naar de rechtbank te vervoeren, mannen met lange wapens bij de spoorwegovergang; hij was het zat. De VVD-burgemeester kreeg steun van zijn partijgenoot Ulysse Ellian, die in de Tweede Kamer een motie indiende voor zittingsruimte in Vught.
Rechtsstatelijke bezwaren verdampten toen advocaat Derk Wiersum werd geliquideerd. Ridouan T. gebruikte een van zijn eigen advocaten als boodschapper om een ontsnappingsplan naar buiten te brengen. ‘Rechters zien deze maatschappelijke ontwikkelingen ook’, aldus Naves.
Zaak is dat rechters de zittingszaal nu echt gaan gebruiken. ‘Je moet het een beetje promoten’, zegt strafrechter Erik Tuijp, belast met zwaarbeveiligde zittingslocaties zoals de ‘bunker’ in Amsterdam. De rechters van het Marengo-proces, waarin Ridouan T. hoofdverdachte is, kwamen al even kijken in Vught.
De nieuwe zittingszaal kampt met een probleem: hier is ruimte voor slechts drie verdachten. In Marengo staan in hoger beroep maar liefst veertien man terecht. Slachtoffers en nabestaanden die hun verhaal willen doen, kunnen alleen ‘digitaal worden ingevlogen’.
Er zijn plannen voor twee andere nieuwe extra beveiligde zittingslocaties, in Lelystad en in Vlissingen, groter, met een publieke tribune. Maar de oplevering daarvan zal nog jaren duren. Daarom bouwde justitie voor 22 miljoen euro alvast deze te kleine rechtszaal in Vught. Elke dag dat rechters het hier af kunnen, is maatschappelijke winst.
Tuijp schetst de operatie om een verdachte als T. over te brengen naar de bunker in Amsterdam. Zeker vijf voertuigen van het BOT, het bijzonder ondersteuningsteam, een specialistische dienst van justitie die vluchtgevaarlijke gevangenen vervoert. Twee helikopters in de lucht. En vijfhonderd man van speciale eenheden van defensie en politie op straat.
Ook op dagen dat de rechters vanaf nu naar Vught komen, zal er soms nog een gepantserd konvooi door het dorp racen. Rechters in deze gevoelige strafzaken komen meestal niet op de fiets. Voor hun eigen veiligheid worden zij beveiligd, al zijn daarvoor geen vijfhonderd militairen nodig. De rechters worden nogal eens vervoerd in ‘afgedankte auto’s van het BOT’.
Anti-martelinspecteurs van de Raad van Europa, die Vught in 2022 bezochten, noemen het regime in de ebi ‘excessief’. Ze merken op dat Ridouan T. in ‘de facto eenzame opsluiting’ wordt vastgehouden, waarbij zijn bewakers een tijdje bivakmutsen droegen en niet tegen hem spraken.
Dat het zo gaat, is misschien best begrijpelijk. Maar als je de beschaving van een land meet aan de manier waarop gevangenen worden behandeld, dan is het toch geen mooi bericht. Qua beschaving is dit een lichtpunt: in Nederland worden vluchtgevaarlijke gevangenen vervoerd in het nieuwste model pantserbak, terwijl hun rechters moeten plaatsnemen in een tweedehands afdankertje.
Over de auteur
Ana van Es is rondreizend columnist voor de Volkskrant. Eerder was ze onder meer correspondent in het Midden-Oosten.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant