Al enkele jaren heb ik Franse les en vorige week kreeg ik een opmerkelijke opdracht. Ik moest een complottheorie bedenken en die – in het Frans uiteraard – tijdens de les met verzonnen bewijs verdedigen. Het kostte me even, maar uiteindelijk kwam ik, al zeg ik het zelf, met een creatieve theorie op de proppen.
De elite zou ons, het volk, kalm willen houden zodat we niet in opstand komen. Daarom hebben ze een afspraak gemaakt met grote bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie om kalmeringsmiddelen aan ons bewerkte voedsel toe te voegen. Ten eerste stellen fabrieken vaak dat niemand een kijkje in de keuken mag nemen omdat ze hun geheime recepten niet prijs willen geven. Maar eigenlijk is dat omdat ze willen dat we er niet achter komen wat ze werkelijk aan het doen zijn.
Over de auteur
Alban Mik is rechtsfilosoof en schrijver van Tegen beter weten in. In de maand maart is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Een tweede bewijs is dat mensen die lang niet eten hangry worden. In feite zijn ze echter niet chagrijnig omdat ze te lang niet gegeten hebben, maar omdat ze ontwenningsverschijnselen vertonen van de kalmeringsmiddelen. Tot slot worden we vaak moe na het eten, de befaamde afterdinnerdip. Maar ook dat komt niet door het eten, het zijn de kalmeringsmiddelen die inslaan!
Ik had grote lol bij het bedenken van deze kolder, al daagde tegelijk het grimmige besef dat er vast genoeg idioten rondlopen die mijn stupide verzinsels nog zouden geloven ook.
Om inspiratie op te doen voor mijn eigen theorie, was ik eerst gaan googelen en kwam ik terecht in de wondere wereld van complottheorieën en klimaatontkenners. Internationaal maar ook nationaal, en in Nederland kwam ik al gauw uit bij omroep Ongehoord Nederland en het YouTube-kanaal van Forum voor Democratie. En kijkend naar de oprechte verbetenheid waarmee ze hun waarheden spuwen, kon ik niet anders dan me afvragen hoe het zover kon komen.
Staand voor mijn boekenkast gleed ik met mijn blik langs de kaften en bleef hangen bij Alexis de Tocqueville, want, zo herinnerde ik me, hij had hier wel degelijk wat over te zeggen. In zijn boek Over de democratie in Amerika analyseert Tocqueville twee samenlevingsvormen en hun voor- en nadelen. Enerzijds de aristocratische samenleving, die in Europa bestond vóór de Franse Revolutie en die werd gekenmerkt door klassen, standen en hiërarchie. Anderzijds de democratische samenleving, die is gebaseerd op vrijheid en gelijkheid, en in wezen staat voor de moderne tijd, onze tijd dus.
Opvallend aan een aristocratie is volgens hem dat men zijn ideeën ontleent aan de traditie en aan de klasse waartoe men behoort. Bovendien is het een hiërarchische samenleving waar met name het gewone volk veel makkelijker accepteert dat anderen – met name de upper class – het beter weet.
In een democratie daarentegen zijn de standen weggevallen en zien alle mensen elkaar als gelijken. Dat heeft tot gevolg dat het voor mensen veel lastiger wordt om te geloven dat een ander ergens meer verstand van heeft. Wat geeft jou het recht te denken dat je beter bent, en het dus beter weet, dan ik? Het gevolg volgens Tocqueville: ‘Eenieder sluit zich op in zichzelf en pretendeert van daaruit de wereld te beoordelen.’ We gaan allemaal met ons eigen verstand op zoek naar de waarheid.
Het kost weinig moeite hier de klimaatontkenner en complottheoreticus in te herkennen. Want hoeveel wetenschappelijk onderzoek ook op het tegendeel wijst, zij zijn ervan overtuigd dat ze zelf – uiteraard na intensief youtuben – hebben ontdekt hoe het werkelijk zit. Hun eigen verstand heerst. Zo ook bij Baudet en de zijnen op het YouTube-kanaal van Forum voor Democratie.
Opmerkelijk is overigens dat Tocqueville vaak juist een held is in deze kringen. Thierry Baudet bijvoorbeeld heeft een portret van hem op zijn werkkamer hangen. Dat heeft te maken met een ander stuk uit hetzelfde boek, waarin Tocqueville stelt dat, waar de moderne mens enerzijds steeds meer moeite heeft om zijn individuele medemens te geloven, hij anderzijds steeds meer vertrouwen stelt in de opvatting van de massa, oftewel de publieke opinie. Iedereen is namelijk gelijk, en ongeveer even verlicht, en dus moet de waarheid dan wel liggen bij het grootste aantal. Zo regeert de opvatting van de meerderheid.
Dit is natuurlijk een uiterst geschikt argument voor de lieden van FvD. Iedereen loopt gedachteloos de communis opinio achterna, maar zij – zie Tocqueville! – zijn de enige vrije geesten die nog anders kunnen denken en het juk durven te af te leggen.
Hierbij maken ze echter een grote denkfout. Neem bijvoorbeeld klimaatverandering. Dat dat door de mens komt, is niet slechts een opvatting van de massa, maar voornamelijk van een overgrote meerderheid van experts. Klimaatsceptici en mensen die complottheorieën aanhangen menen dus dat ze het beter weten dan mensen die er jarenlang voor hebben gestudeerd.
Zo tonen ze zich geen vrije denkers, maar eerder koppige kleine kinderen die na een jaar basisschool alles al beter denken te weten dan hun ouders. Tocqueville zou zich waarschijnlijk omdraaien in zijn graf als hij zag welk slag mensen er tegenwoordig vaak een beroep op hem doet.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant