Van Sywert van Lienden tot ‘rijke erfgename’ Anna Sorokin (Inventing Anna): er is een hele canon aan het ontstaan van verhalen over handige bedriegers. Niet gek dat die vooral onder dertigers zo populair zijn.
schrijft voor de Volkskrant essays en reportages.
De technicus die mij een microfoon omdeed vroeg waar ik mijn zenderkastje het liefst had – aan de zijkant van mijn broek of juist achterop. ‘Jij hebt dit natuurlijk al heel vaak gedaan, dus zeg het maar.’
Plaats: een congreszaal in Nieuwegein. Tijd: een jaar of vier geleden, mijn tweede dagvoorzitterschap.
‘Doe maar achterop’, zei ik.
‘Wil je nog even een rondje proefdraaien met geluid?’, vroeg hij. ‘Jij hebt hier ervaring mee, dus zeg maar wat je fijn vindt.’
Na het testdraaien van de audio gaf de technicus de genadeklap. ‘Volgens mij gaat het goed komen vanavond. Want jij hebt dit al hartstikke vaak gedaan, toch?’
De waarheid was dus dat ik ‘dit’ helemaal niet vaker had gedaan – pas één keer, en dat was voor een veel kleiner publiek. Toch durfde ik dat achter in de nog lege, halfdonkere zaal tussen de technici niet te zeggen. Ergens was ik bang dat ze in paniek zouden raken. ‘Wát, pas je tweede keer, weet je hoeveel mensen hier straks binnenkomen?’
Als mijn leven een populaire streamerserie zou zijn, zouden we nu flashforwarden naar mijn dagvoorzitterschapsimperium. Je zou me zien zitten aan een signeertafel met een enorme rij ervoor, terwijl ik handtekeningen zet in boeken getiteld Mijn lange carrière. Je zou me in talkshows gestileerd achteloos grapjes zien maken waaruit mijn staat van dienst blijkt. Je zou me een miljoenendeal zien tekenen met John de Mol, die vervolgens in een interview zou zeggen dat hij ‘vanwege mijn grote ervaring’ simpelweg niet om mij heen kon als presentatrice.
Vervolgens zou je me via een harde cut in een rechtszaal zien zitten, waar de officier zou vragen wanneer mijn Grote Liegen precies begonnen was, en hoeveel dagvoorzitterschappen ik echt had gedaan. Het antwoord zou de kijker meteen hooked krijgen aan deze nieuwe oplichtersserie. ‘Eén, edelachtbare.’ Eén? Eén dagvoorzitterschap? En dan zo’n imperium uitbouwen rond je ervaring? Hoe kun je zo liegen?
Hoe kun je zo liegen – precies die vraag vormt een gedeeld leidmotief van opvallend veel succesformules binnen hitlijsten op streamers, podcastplatforms, op de New York Times-bestsellerlijst en in de Bestseller Top 60. Was The Guest van Emma Cline, over een ontslagen oppas die infiltreert in de wereld van de superrijken, een van de populairste zomerboeken van 2023, in 2024 was het Yellowface – over een mislukte schrijfster die de identiteit van een succesvolle collega na haar dood probeert over te nemen.
De Los Angeles Times noemde The Guest onderdeel van de moderne ‘millennial grifter canon’ – de canon, dus, voor verhalen over dertigers die de boel bedriegen. Die pretenderen te voldoen aan het ‘perfecte plaatje’, doorgaans met als doel dat ‘perfecte plaatje’ op die manier daadwerkelijk te bereiken.
Verhalen die, doorgaans, ook weer vooral onder dertigers populair zijn.
Andere onderdelen van die grifter-canon zijn bijvoorbeeld het boek, de documentaire- en podcastserie over Elizabeth Holmes – die met haar start-up Theranos beloofde medische tests uit te voeren aan de hand van één druppel bloed. Nadat ze met dat idee 945 miljoen dollar aan investeringen ophaalde bleek haar plan van meet af aan onuitvoerbaar.
Nog een moderne oplichtersklassieker: het verhaal van de Russische Anna Sorokin, die in 2013 naar New York verhuisde, zich daar onder de naam Anna Delvey voordeed als een rijke Duitse erfgename en influencer en uiteindelijk werd aangeklaagd voor diefstal van zo’n 275 duizend dollar. Inventing Anna, over Sorokins scam, behoort tot Netflix’ meest gestreamde series. Op Netflix is nu net ook het waargebeurde Apple Cider Vinegar te zien, over een influencer die haar ziekte in scène zet.
Ook de Nederlandse grifter-canon krijgt de laatste jaren steeds meer vorm. Denk aan de podcastserie In de ban van Rian, over zelfbenoemd ‘cyberexpert’ Rian van Broekhoven die tegen een flink salaris verschillende techbedrijven in grote problemen hielp. Aan zanger Dotan en zijn ‘trollenleger’, over wie in 2018 eindeloos veel publicaties en tv-items verschenen.
En natuurlijk alles rond Sywert van Lienden, die de afgelopen jaren van braaf CDA-jongetje wist uit te groeien tot nationaal grifter-icoon.
Volgens Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit, trekken gevallen zoals Dotan en Van Lienden zoveel aandacht doordat mensen ervan houden zich ‘moreel te contrasteren’. ‘Door duidelijk te maken hoe slecht je iemands gedrag vindt, profileer je jezelf impliciet als goed. Zoiets zou ik zelf nooit doen, zeg je eigenlijk.’
Andere reden voor de aantrekkingskracht van grifters is vermoedelijk het door steeds meer mensen ervaren impostersyndroom. Bij dit ‘syndroom’, in 1978 omschreven door psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes, voelen mensen ondanks diploma’s, promoties en lof van buitenaf nog altijd niet de overtuiging dat ze daadwerkelijk succesvol zijn.
Volgens Vonk kan je het impostersyndroom het beste omschrijven als het gevoel van onzekerheid dat bijna iedereen wel kent, maar dat we toch collectief voor ons houden. ‘Mensen twijfelen constant aan hun eigen competentie, maar durven die twijfels niet te delen, omdat anderen dat ook niet doen.’
Gevolg is een soort wederzijds opgelegd zwijgen waar mensen al snel een gevoel van ‘ik doe maar alsof’ aan overhouden – ik doe maar alsof ik niet bang ben, alsof ik het allemaal wél snap, alsof ik m’n leven onder controle heb.
Zeker bij mensen die net beginnen met werken – eind-twintigers, begin-dertigers; de leeftijdscategorie van Van Lienden, Sorokin, Holmes en hun kijkers – is volgens Vonk veel sprake van onzekerheid over het eigen kunnen. ‘Als je lang gestudeerd hebt, ben je gewend aan constante feedback in de vorm van tentamens en cijfers. Als dat in je eerste baan ineens wegvalt, kun je enorm aan jezelf gaan twijfelen. Je hebt geen vergelijkingsmateriaal, geen ervaring, weet voor je gevoel niet wat je doet.’
Tekenend: de hoofdpersonen in twee van de populairste ‘carrière-series’ van de afgelopen jaren – Mike Ross uit Suits en Harper Stern uit Industry – beginnen allebei aan hun eerste baan zonder de benodigde papieren. In een tijd waarin het impostersyndroom door zo velen wordt ervaren, is het misschien juist ontspannend te kijken naar mensen die écht reden hebben voor dit soort ‘ontmaskeringspaniek’.
Voor Job van Ballegoijen de Jong, die de eerste zes jaar lang dééd alsof hij studeerde, waren series en films over grifters juist niet om aan te zien. ‘De film Catch Me If You Can kwam in die tijd uit, maar die heb ik bewust niet gekeken. Ik wist dat dat te dichtbij zou komen.’
Bij Van Ballegoijen de Jongs eerste studiegerelateerde leugen ging het net zoals bij die van mij over het dagvoorzitten – ‘het floepte eruit’, zegt hij. ‘Mijn eerste tentamen had ik net gehaald, mijn tweede niet. Maar toen mijn moeder ernaar vroeg zei ik dat ik een 7,5 had.’ Deze kleine onwaarheid vormde het begin van meer dan zes jaar nepstuderen, waarbij Van Ballegoijen de Jong eerst geneeskunde deed, dat niet haalde, toen geschiedenis, wat ook niet goed ging, om daarna rechten ‘erbij’ te gaan doen.
Uiteindelijk, beschrijft hij in zijn boek Morgen vertel ik alles, ging Van Ballegoijen de Jong stagelopen bij Buitenlandse Zaken en kreeg daar zelfs een baan aangeboden, terwijl hij op papier nog geen propedeuse had.
Belangrijk verschil tussen een grifter en een gewone oplichter is dat bij de grifter een element van sociale erkenning meespeelt. Frank Oranje, die bij landsadvocaat Pels Rijcken 11,5 miljoen euro van de derdegeldenrekening overschreef op die van hemzelf, was geen grifter. Hij was gewoon een dief. Sywert van Lienden was een huis-tuin-en-keukenfraudeur geweest als hij niet zo uitvoerig aan talkshowtafels had zitten koketteren met zijn zogenaamde weldoenerij. Meer nog dan naar geld waren Elizabeth Holmes en Anna Sororkin op zoek naar maatschappelijke erkenning – een bepaald imago.
Ook bij Van Ballegoijen de Jong speelde ‘een soort ijdelheid’, zegt hij. ‘Een sterke behoefte om aan iedereen te laten zien dat het goed met me ging.’ Achteraf was hij vooral bezig zijn onzekerheden te maskeren. ‘Ik was lid geworden van het corps, maar kwam zelf niet uit een welvarend milieu en zat bovendien diep in de kast.’
Inmiddels geeft Van Ballegoijen de Jong coaching aan studenten en ziet hij hoeveel druk zij ervaren als het gaat om presteren en vooral om het etaleren van die prestaties. ‘Dankzij sociale media is die druk alleen nog maar toegenomen.’
Ook psycholoog Vonk ziet hoe sterk sociale media bijdragen aan het binaire idee van goed en slecht en de behoefte je te profileren als lid van het ‘goed’-kamp. ‘Als er morele ophef ontstaat, bijvoorbeeld rondom zo’n Sywert-kwestie, deel ik weleens op X dat ik me ergens best kan voorstellen dat mensen zo over de schreef gaan’, vertelt ze. Vervolgens krijgt Vonk steevast een tsunami aan verontwaardiging over zich heen. ‘Iedereen zegt dan dat zij nóóit zoiets zouden doen.’
Daarom des te interessanter, zegt Vonk, want ‘onbewust zetten we bepaalde kanten van onszelf extra aan als dat ons zo uitkomt. We slijmen veel, in de hoop dat de ander ons aardig vindt. We knikken als iemand een mening verkondigt, ook als we het er niet mee eens zijn. We zeggen dat eten lekker is terwijl we het vies vinden.’
Iedereen die zegt altijd volledig authentiek te zijn, die liegt. ‘En dat is maar goed ook, want zelfpresentatie is de smeerolie van ons sociale verkeer.’
Volgens Vonk fascineren grifters zo omdat ze gedrag laten zien dat veel mensen bewust of onbewust ook vertonen, maar daarmee veel verder gaan dan zij. ‘Ze laten als het ware de rand zien van ons eigen gedrag.’ Misschien zorgt dat ervoor dat grifters ons, ondanks onze morele verontwaardiging, toch ook aantrekken; dat we toch afleveringen lang willen toekijken hoe Holmes precies die miljoenen bij elkaar loog, dat we toch willen begrijpen wat rapper Ja Rule dán van zijn faliekant mislukte Fyre-festival had verwacht. Grifters bieden ons een blik in de richting van onze eigen leugenachtige potentie.
Vandaar vermoedelijk ook dat veel grifters maatschappelijk gezien een tweede kans lijken te krijgen: het gemiddelde publiek van grifterseries, -boeken en -podcasts herkent vermoedelijk meer in de antihelden dan ze zouden willen toegeven. Millennials zijn bij uitstek een generatie die kampt met veel prestatiedruk, gecombineerd met een sterk geloof in de maakbaarheid van het eigen leven én het idee dat dat geperfectioneerde leven alsmaar tentoongesteld moet worden via sociale media.
Elizabeth Holmes zit momenteel in de gevangenis, maar heeft nog altijd supporters in Silicon Valley. Vorig jaar deed Anna Sorokin met een enkelband mee aan de Amerikaanse variant van Dancing With the Stars. De tekeningen die ze in de gevangenis maakte werden geëxposeerd in New York. Sommige werden verkocht voor meer dan 10 duizend dollar.
Apple Cider Vinegar en Inventing Anna zijn te zien op Netflix. The Dropout, over Elizabeth Holmes, is te zien op Disney Plus.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant