Als het aan minister Judith Uitermark van Binnenlandse Zaken ligt, krijgt Nederland een nieuw kiesstelsel. De NSC-bewindsvrouw werkt aan een plan, zo lekte deze week uit. Wat is de bedoeling?
is chef van de politieke redactie van de Volkskrant.
Waarom moet er volgens Uitermark een nieuw stelsel komen?
De minister is hier de vooruitgeschoven pion van NSC-leider Pieter Omtzigt, die uitgesproken gedachten heeft over het Nederlandse kiesstelsel. Een nieuw stelsel werd in het regeerprogramma aangekondigd. Omtzigt vindt dat volksvertegenwoordigers met een sterke achterban in de eigen regio – zoals hijzelf – zijn ondervertegenwoordigd in de Tweede Kamer.
Dat klopt, al is het sinds enige tijd wel verbeterd. In 2021 werden 102 Kamerleden uit de Randstadprovincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht gekozen. In 2023 waren dat er 84. Nog steeds een oververtegenwoordiging – bij volledige representatie van de bevolking zouden het er maar 68 moeten zijn – maar met name PVV, BBB en NSC zelf brachten meer mensen uit de andere provincies binnen.
Maar ook die Kamerleden werden in veruit de meeste gevallen gekozen zonder ‘eigen’ achterban: ze behaalden hun zetel niet op basis van voorkeursstemmen, maar ‘op de slippen van hun lijsttrekkers’, die vervolgens ook vaak alleen (of met wat getrouwen) de koers uitzetten voor het werk in de Kamer. Veel Kamerleden hebben weinig te vertellen.
Dat leidt tot een democratisch tekort, is Omtzigts overtuiging, met de malaise rond de Groningse gaswinning als duidelijkste voorbeeld. Zelfs de ‘noordelijke Kamerleden’ in de toenmalige regeringspartijen protesteerden niet toen de kabinetten-Rutte gas bleven oppompen en Groningen laat te hulp schoten. In Omtzigts woorden: ‘Als er aardbevingen in Amsterdam waren geweest en niet in Groningen, was het herstel sneller gegaan.’
Hoe denkt NSC dat op te lossen?
Het plan is om 125 van de 150 Kamerleden voortaan op regionaal niveau te laten kiezen. Nederland wordt opgedeeld in twaalf provinciale kiesdistricten. Ieder district heeft een vast aantal Kamerzetels te verdelen, afhankelijk van het inwonertal. Dunbevolkte provincies krijgen er vier, provincies met de meeste inwoners 25.
Partijen dienen voor elk district een andere kieslijst in. Kandidaten kunnen niet in meer dan één district op de lijst staan. De provinciale zetels worden na de verkiezingen verdeeld over de partijen met de meeste stemmen. Zo wordt de Kamer vanzelf gevuld met kandidaten uit alle windstreken.
En als partijen in geen enkele provincie genoeg stemmen behalen?
Kleine partijen, met slechts enkele zetels in de Kamer, zullen in veel provincies niet genoeg stemmen halen om een hele provinciale zetel binnen te slepen. Maar dan komen de laatste 25 nog te verdelen zetels in zicht, de zogeheten ‘vereffeningszetels’.
Voor de verdeling daarvan gelden de landelijk behaalde stemmen van de partijen; de vereffeningszetels worden evenredig verdeeld. Zo wil Uitermark voorkomen dat een nieuw kiesstelsel onbedoeld ook neerkomt op een verhoging van de kiesdrempel.
Wat betekent dat voor de samenstelling van de Tweede Kamer?
Eén gevolg staat vast: er komen meer Kamerleden uit verschillende provincies naar Den Haag. Ook komen er meer Kamerleden die zelf campagne hebben gevoerd en hun zetel zelf hebben verdiend.
En de lijsttrekker dan?
Partijen zullen nog wel een lijsttrekker aanwijzen – iemand moet immers de landelijke tv-debatten doen – maar die is zelf dus ook slechts verkiesbaar in één district. NSC-stemmers kunnen dan dus alleen in Overijssel nog op Omtzigt stemmen, in andere provincies moeten de kiezers het met hun eigen kandidaten doen.
Het mandaat van de lijsttrekkers wordt daarmee vanzelf kleiner, dat van de andere kandidaten groeit. Zeker in kleinere partijen kan het zelfs gebeuren dat de landelijke lijsttrekker geen zetel haalt en een populaire regiokandidaat wel.
Wat betekent dat voor politieke partijen?
De partijbesturen raken een deel van hun controle kwijt. Nu is het samenstellen van de kieslijst in de meeste partijen een uitputtend proces, met selectiecommissies die na lang wikken en wegen tot een ‘evenwichtige’ lijst proberen te komen. Met name over de plaatsen die volgens de opiniepeilingen net wel of net niet verkiesbaar zijn, wordt vaak lang gestreden. De leden spreken er in veel partijen ook nog over mee.
Dat proces verliest aan belang, omdat het in hoge mate de kandidaten zelf worden die in eigen regio met een succesvolle campagne hun zetel veroveren.
Welke kritieke klinkt er op de plannen?
Een sterkere regiovertegenwoordiging levert niet automatisch een sterker parlement op. Het gebrek aan grip van de partijbesturen kan ook een nadeel zijn. Nu wordt zeker in de grotere partijen uitvoerig gekeken naar de competenties van kandidaten.
Om de regering goed te kunnen controleren is het handig om, pakweg, een econoom, een jurist, een ondernemer, een onderwijsspecialist, een pensioendeskundige en een kenner van het zorgstelsel in de fractie te hebben. Omtzigt zelf ging in 2023 prat op alle deskundigen die hij had weten te strikken voor zijn kieslijst. Dat wordt moeilijker als de kandidaten ook nog eens allemaal in verschillende provincies moeten wonen.
Voor de kiezer wordt de keuzevrijheid beperkt. Wie JA21-leider Joost Eerdmans bewondert om zijn vaak goed getimede Kamermoties of wie Denk-voorman Stephan van Baarle wil belonen voor zijn kritiek op Israël, heeft straks in elf provincies het nakijken.
Lang niet voor alle kiezers is de woonplaats van hun kandidaat van belang. Geslacht, expertise, opleidingsniveau, geloofsovertuiging en etniciteit wegen voor velen minstens zo zwaar.
Critici wijzen er ook nog op dat een kiesstelsel zo eenvoudig mogelijk en transparant moet zijn, opdat het volk begrijpt hoe de volksvertegenwoordiging tot stand komt. Het plan-Uitermark vergt meer uitleg dan het huidige kiesstelsel.
Om al die redenen is het nog lang niet zeker dat Uitermarks voorstel het gaat halen. Het is nu nog in de ontwerpfase. Veel moet nog worden uitgewerkt en de minister is in de Kamer aan het peilen hoeveel draagvlak er is.
In veel partijen wegen de genoemde nadelen zwaar. Uitermark zal nog veel overtuigingskracht nodig hebben om als architect van een nieuw kiesstelsel de parlementaire geschiedenis in te gaan.
Alles over politiek vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant