Polen schort het recht om asiel aan te vragen langs de Pools-Belarussische grens tijdelijk op. Volgens experts is dit in strijd met internationale verdragen en de grondwet. Onderminister van migratie Maciej Duszczyk noemt de wet noodzakelijk.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Vooropgesteld: Maciej Duszczyk, verantwoordelijk voor het Poolse migratiebeleid, vindt het ‘een moeilijk vraagstuk’. ‘Kunnen we mensenrechten opschorten op basis van een uitzonderlijke situatie?’ In Polen is het antwoord inmiddels volmondig ja. Woensdag ondertekende president Andrzej Duda een nieuwe wet die eerder met overweldigende meerderheid in de Sejm (Lagerhuis) en de Senaat is aangenomen.
Premier Donald Tusk reageerde direct en zei ‘zonder uitstel’ actie te ondernemen. Donderdagochtend is het recht om asiel aan te vragen opgeschort voor een periode van zestig dagen, langs de gehele grens met Belarus. Dit kan worden verlengd met toestemming van de Sejm. Duszczyk, in gesprek met de Volkskrant, vlak nadat de wet door de Senaat ging: ‘We moeten iets doen tegen de moeilijke situatie aan de grens, de aanval op ons land.’
Rusland en Belarus halen migranten uit Afrika en het Midden-Oosten binnen, om ze vervolgens met geweld de grens over te zetten. De Poolse grenswacht ‘duwt’ ze in veel gevallen terug. Vorig jaar voerde Polen na Bulgarije en Griekenland de meeste van deze zogenoemde ‘pushbacks’ in de EU uit. Polen en de Europese commissie noemen dit ‘bewapening van migratie’, een vorm van ‘hybride oorlog’.
‘We hebben te maken met georganiseerde migratie door geheime diensten van Rusland en Belarus, met als doel de samenleving te destabiliseren. Het is een uitzonderlijke situatie die vraagt om uitzonderlijke wetgeving’, zegt Duszczyk. Ondanks de grote politieke steun is kritiek niet van de lucht. Onderzoekers en ngo’s stellen dat mensenrechten overboord worden gezet door migratie te reduceren tot een veiligheidsvraagstuk.
Een advocaat van de Poolse ombudsman noemde het ‘een nieuw dieptepunt’ in het grensbeleid. Als Polen weigert asielaanvragen in behandeling te nemen van mensen die de grens oversteken, overtreedt het land meerdere internationale verdragen en de eigen grondwet, stellen critici. Ook wettelijke adviseurs van de senaat velden op dezelfde gronden een vernietigend oordeel over de wet.
Toen in 2021 de crisis aan de grens begon, was de rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) aan de macht. Ze reageerde met ongekend machtsvertoon: politie en leger werden naar de grens gestuurd, de grens werd afgesloten voor hulpverleners en journalisten, er werd een grenshek gebouwd.
De nieuwe regering van Tusk, die een antimigratiecampagne voerde, zette het werk aan het grenshek voort, stelde eveneens een uitsluitingszone voor journalisten en hulpverleners in, versoepelde vorig jaar de wet voor het gebruik van vuurwapens aan de grens en schort nu het recht op asiel op. Pushbacks zijn aan de orde van de dag.
Een nieuw rapport van Oxfam Novib en het Poolse Egala over de grens schetst een schokkend beeld. Ooggetuigen spreken van geweld en pushbacks door de Poolse grenswacht, alsook fysiek en seksueel geweld aan de Belarussische kant van de grens.
In een schriftelijke reactie (het rapport kwam uit na het interview) laat Duszcyk weten dat de Poolse grenswacht alleen ‘dwangmaatregelen’ gebruikt ‘in uitzonderlijke situaties’. ‘De Poolse regering staat geen gebruik van geweld toe tegen migranten die de orders van het leger opvolgen.’
Op de observatie dat de nieuwe regering het beleid van PiS voortzet en zelfs verder gaat, reageert Duszczyk stekelig. ‘PiS voerde een ontmenselijkend beleid’. De nieuwe wet voorziet in uitzonderingen, benadrukt hij, bijvoorbeeld zwangere vrouwen en onbegeleide minderjarigen. ‘Kwetsbare groepen, ook zij die geweld aan de Belarussische grens ervaren. De grenswacht vraagt ons uitdrukkelijk om flexibiliteit bij het handhaven.’
Ngo’s vinden dit willekeur, een subjectieve behandeling waartegen het internationaal recht migranten juist moet beschermen. Duszczyk wijst op de dood van een Poolse grenswacht vorige zomer. Hij werd neergestoken door een migrant. ‘Als je te maken hebt met een groep agressieve mannen kun je niet rustig de asielprocedure doorlopen.’
Polen staat niet alleen. Finland voerde vorig jaar vergelijkbare wetgeving in. De Baltische Staten duwen migranten terug over hun grenzen. De Europese Commissie steunt het beleid, inmiddels ook financieel. Polen krijgt 52 miljoen euro uit een pakket om ‘hybride dreigingen door de bewapening van migratie’ tegen te gaan. Vorige week opperde de premier van Malta dat bepaalde mensenrechtenverdragen niet meer van deze tijd zijn. Duitsland voert ook een almaar strenger migratiebeleid.
Volgens Duszczyk zijn overal in Europa ‘de verwachtingen in de samenleving groot om migratie te tackelen’. ‘Wat is het alternatief? We kunnen niet de grenzen openen, dat destabiliseert de samenleving.’
Waar vreest hij precies voor? Het aantal migranten aan de oostgrens is gering in vergelijking met de dodelijke Middellandse Zeeroute naar zuidelijke lidstaten. ‘De sociale cohesie van Polen loopt gevaar.’ Duszczyk wijst erop dat Polen in korte tijd van een emigratieland in een immigratieland is veranderd. ‘In tien jaar tijd zijn we van 100 duizend immigranten naar 3 miljoen gegaan. Natuurlijk is het overgrote deel van hen Oekraïens. Maar de integratiecapaciteit is beperkt.’
Ondertussen staan Poolse werkgevers juist te springen om legale migratie, belangrijk voor de economische groei in een land met een demografische crisis. ‘Ik sta onder druk van werkgevers. Maar het gaat te snel. Als ik eerlijk ben, vind ik dat we tijdelijk moeten stoppen met het toelaten van migranten.’ Ook op legale wijze.
De risico’s zijn ook politiek, zegt Duszczyk. ‘De steun voor antimigratiepartijen zoals Konfederacja neemt toe.’ Deze radicaal-rechtse partij ageert tegen alles wat niet Pools is, Oekraïense vluchtelingen incluis. In mei zijn er presidentsverkiezingen.
De retoriek van Tusk over migratie verhardt: zo zei hij vorige week dat Polen zich niet meer zal houden aan de Dublin-verordening waarmee EU-landen asielzoekers kunnen terugsturen naar de lidstaat waar ze asiel hebben aangevraagd. Duitsland stuurt op basis hiervan asielzoekers terug naar Polen.
Aan de oostgrens maakt de Poolse regering een afweging ‘tussen veiligheid en mensenrechten’, aldus Duszczyk. President Duda lichtte woensdag zijn besluit toe, ondanks de bezwaren van mensenrechtenorganisaties: ‘Het belangrijkste is de verdediging van de Poolse grens en de Poolse diensten die deze bewaken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant