Egypte Lang heeft het geduurd, maar nu is het nieuwe Grote Egyptische Museum open. Het enorme, mysterieus ogende gebouw bevat veel verwijzingen naar piramides, en kijkt uit op de bekende drie van Giza.
Ruim vijfentwintig jaar nadat de Egyptische overheid besloot om het oude, overvolle Egyptische museum midden in Caïro niet te verbouwen, is het nieuwe archeologische museum dan toch open. Het Grand Egyptian Museum (GEM) ligt net buiten de hoofdstad in Giza, en is nu voor het grootste deel voor het publiek toegankelijk.
Als een groot langgerekt wezen strekt het GEM, het grootste museum ter wereld gewijd aan één enkele cultuur, zijn armen uit naar de bekende drie piramides van Giza in de verte. De honderden meters lange, steeds hoger oprijzende buitenkanten van dit gesloten, mysterieus ogende gebouw, lijken de toppen van de piramides bijna aan te raken.
Maar niet alleen door zijn vorm gaat het gebouw een intieme relatie aan met deze drie symbolen van het oude Egypte, ook in de detaillering zijn de verwijzingen naar deze monumenten overal zichtbaar.
Volgens Joris De Kinder, projectdirecteur bij de Belgische firma Besix die het museum naar een ontwerp van het Ierse architectenbureau Heneghan Peng heeft gebouwd, zullen de meeste bezoekers zich het vermoedelijk niet meteen realiseren: „Maar in het hele gebouw is het thema piramide tot in de details uitgewerkt. Zo zijn de buitenmuren opgebouwd uit elkaar afwisselende driehoeken van grijs en zwart natuursteen. En ook de diepe entree, gelegen aan een breed uitwaaierend plein met daarop een enorme obelisk, heeft de vorm van een driehoek.”
Het bouwproces van het nieuwe Grand Egyptian Museum (GEM) heeft om verschillende redenen veel vertraging opgelopen. De realisatie heeft uiteindelijk meer dan twee decennia geduurd. Politieke instabiliteit door de Arabische lente, financiële tekorten en de COVID-19 pandemie zorgden voor de lange duur van de bouw, schrijf Art News.
De kosten van het nieuwe Egyptische museum worden geschat op één miljard Amerikaanse dollar, waarvan 950 miljoen dollar afkomstig is van leningen uit Japan, schrijft Nature in mei 2024. De overige financiering bestaat bijna geheel uit internationale fondsen en donaties.
President Abdel Fatah al-Sisi besteedt veel geld aan projecten van nieuwe bestuursgebouwen en toeristische trekpleisters. Het gebeurt daarbij vaker dat het land geld tekortkomt voor de projecten, waardoor er internationale leningen en investeringen worden gezocht.
Culturele identiteit uitdragen, ook naar het buitenland, speelt bij deze projecten een belangrijke rol. Behalve het GEM is in 2021 het National Museum of Egyptian Civilization (NMEC) geopend, ook een museum gewijd aan het oude Egypte. In veel opzichten lijkt het futuristisch ogend museum op het GEM. De opening van het NMEC werd groots gevierd met een paradeshow van de mummies, met het doel vooral toeristen uit andere landen te trekken. Het spektakel legt ook de economische en sociale verdeeldheid in Egypte bloot, volgens The New York Times. De parade, maar ook de enorme bouwprojecten van het Egyptische regime, schetsten een beeld van de realiteit van Egypte, waar de kloof tussen arm en rijk blijft groeien.
Maimoena Hulshof
Die oriëntering op de piramides en de keuze voor de driehoek als basisvorm is het logische gevolg van een van de voorwaarden die de Egyptische regering bij het uitschrijven van de architectuurwedstrijd had gesteld. Het nieuwe gebouw moest namelijk een relatie aangaan met de piramides, hét symbool van het oude Egypte.
Al die driehoeken met verschillende maten bezorgden de bouwers nog wel de nodige kopzorgen, maar het resultaat is verbluffend. De firma Besix kreeg vorig jaar dan ook de FIDIC Contract User Award uitgereikt, een internationale prijs die jaarlijks wordt toegekend aan het best uitgevoerde ontwerp.
Om in de expositiezalen te komen moet de bezoeker eerst over een meer dan veertig meter brede trap omhoog naar de top van het gebouw. Op die trap staan tientallen enorme objecten opgesteld: beelden van farao’s (de meeste daarvan zijn meer dan manshoog), goden en godinnen en ook sfinxen en monumentale tempelfragmenten wisselen elkaar daarbij af. Bezoekers die slecht ter been zijn, kunnen gebruikmaken van een roltrap die aan de rechterkant van de trap is aangelegd. De trap, in alle omschrijvingen al de grand staircase genoemd, eindigt op een groot platform van waaraf de bezoeker een panoramisch uitzicht heeft op de piramides.
Vanaf de top van het gebouw, de derde etage, daalt de bezoeker dan vervolgens langzaam weer af. „Ze maken daarbij een historische reis van het begin van de faraonische geschiedenis tot aan het moment waarop Egypte werd ingelijfd in het Romeinse Rijk”, vertelt Yasmine Mohammed, conservator bij het nieuwe museum en medeverantwoordelijk voor de keuze van de meer dan twintigduizend objecten die het verhaal moeten vertellen.
Die objecten zijn voor een belangrijk deel afkomstig uit het oude museum op het Tahrirplein. Maar ze zijn ook afkomstig uit de talloze archeologische depots en lokale musea. Daar bleken soms onverwachte schatten te liggen: grote objecten zoals een borstbeeld van Senoeseret (een farao uit het Middenrijk). Maar ook kleinere voorwerpen zoals een fraai versierde doos met daarin tien dikke zware zilveren armbanden ingelegd met emaille en kostbare stenen. Yasmine Mohammed: „Die werden ruim twintig jaar geleden gevonden in een graf bij Abydos. Nu zijn ze, geheel gerestaureerd, voor het eerst te zien.”
Of keramische offerschalen bedoeld om de overledene in het hiernamaals te voeden, gevonden in een graf bij Dendera. En zo zijn er talloze pareltjes te vinden in de nieuwe opstelling. Maar ondanks die enorme hoeveelheid prachtige objecten zijn niet alle topstukken overgebracht naar het GEM. Zo zijn de beroemde goudvondsten uit de koningsgraven van Tanis (een site in de delta) gewoon in het oude museum gebleven. Hetzelfde geldt voor het beroemde palet van koning Narmer (een van de eerste farao’s). Wat ook ontbreekt in het GEM zijn de koningsmummies: Ramses II, Thoetmosis III en vele anderen. Die zijn ondergebracht in een apart museum, het National Museum of Egyptian Civilisation (NMEC).
De keuze om sommige topstukken niet in de nieuwe opstelling mee te nemen, lijkt bij navraag vooral ingegeven door de belangen van de toeristenbranche. Veel van de toeristische infrastructuur, hotels, winkels en restaurants zijn van oudsher gevestigd rondom het Tahrirplein waar het oude museum staat. En nog niet zo lang geleden heeft dat plein zelfs nog een forse opknapbeurt gekregen, inclusief een grote parkeerplaats voor autobussen. Door toch sommige topstukken en een groot deel van alle niet-koninklijke mummies en mummiekisten in het oude museum achter te laten, hoopt men dat toeristen naast het nieuwe museum ook een bezoek blijven brengen aan het oude museum.
Eenzelfde gedachte ligt ten grondslag achter de ontwikkeling van het NMEC, dat is gebouwd tussen de middeleeuwse stad en de oude koptische wijk. Een gebied dat volgens de directeur van het GEM Ahmed Goneim absoluut gebaat is bij deze bijzondere toevoeging aan de toeristische infrastructuur.
Beelden in het GEM.
Wel integraal te zien in het GEM zal de grafinventaris van Toetanchamon zijn. Yasmine Mohammed: „Conform de belofte van de regering, gedaan bij de bouwstart, zal alles wat in het graf van Toetanchamon is aangetroffen, ruim 6.000 voorwerpen, voortaan in dit nieuwe museum te zien zijn.” De voorwerpen uit het graf van Toetanchamon staan in een aparte enorme galerij; een ruimte die de gehele rechterzijde van het gebouw in beslag neemt.
Dat deel van het museum (‘Toetanchamon-galerij’) is tot aan de officiële opening van het nieuwe museum door president Sisi op 3 juli 2025 nog hermetisch gesloten. Alles wat niet met Toetanchamon te maken heeft, is behalve chronologisch (van boven naar beneden) ook thematisch ingedeeld. Zo kan de bezoeker kiezen uit drie thema-routes: maatschappij, koningschap en geloof. Maar die thematische routes volgen, blijkt in de praktijk lastig. De objecten lijken soms gegroepeerd naar genre, soms ook weer niet.
En belangrijke stukken uit de Amarna-periode zijn, zonder dat duidelijk wordt waarom, verbannen naar de achterkant van de ruimte. Daarbij is de benodigde informatie om deze belangrijke periode van de geschiedenis te begrijpen, wel heel erg mager. En dat is op meer plekken het geval. Zo ontbreekt vaak de archeologische context waarin objecten zijn gevonden. Computeranimaties geprojecteerd op muren en schermen vangen dat probleem slechts gedeeltelijk op.
De conclusie is dat het Grand Egyptian Museum een magistraal gebouw is, gevuld met een overweldigend aantal schitterende objecten. Maar iets meer aandacht voor context of duiding en een helderder bewegwijzering zouden welkom zijn geweest.
Met dank aan dr. Marleen Meyer van het Nederlands Vlaams Instituut in Caïro voor haar hulp bij het leggen van de contacten.
Source: NRC