Oude dissidenten wijzen de weg. Vytautas Landsbergis is 92. Hij leidde in 1991 de onafhankelijkheidsstrijd van het kleine Litouwen tegen de Sovjet-Unie. Nu rukken de Russen weer op en is Landsbergis onverminderd strijdbaar. In lezingen en interviews waarschuwt hij: straks is vrijheid niet voor iedereen. Alleen voor mensen met geld en macht.
De valse apostelen van vandaag zijn de techmiljardairs naast president Donald Trump. Zij, de grootgrondbezitters van onze tijd, prediken vrijheid - voor hun bedrijven. Propageren vrijheid van meningsuiting om de gemonopoliseerde publieke ruimte online te vergiftigen met manipulatie en leugens. De sloop van concepten als vrijheid gaat aan de sloop van de democratie vooraf.
Vrij denken en spreken wordt gekortwiekt.Trump schaft het federale ministerie van Onderwijs af. Ook verspreidt de regering een lijst met honderden verboden woorden – old school fascisme; in overheidspublicaties moeten woorden als ‘ongelijkheid’, ‘vrouwelijk’, ‘racisme’, ‘klimaatwetenschap’, ‘haatzaaien’ en ‘schone energie’ zo min mogelijk voorkomen.
De miljardairs doen gretig mee. The Washington Post weert voortaan opinies met kritiek op de regering. De eigenaar van die krant, Amazon-baas Jeff Bezos, wil over ‘vrijheid en vrije markt’ alleen nog ‘ondersteunende’ stukken. Net zoals Facebook en X stopten met filteren van nepnieuws en haatzaaierij.
Het Duits heeft er een mooie term voor: dem Führer entgegenarbeiten: de Führer tegemoet werken. Zoals begin 1933 Duitse grootindustriëlen zich met miljoenen Reichsmarken meldden bij Hitler, zo knielen nu de techmiljardairs. Met succes. De Amerikaanse vicepresident JD Vance dreigde de EU met het stoppen van Navo-steun, als ze het waagt X te reguleren.
Zo fanatiek als de moguls, zo stil zijn de mensen die niet stemden voor dictatuur. Amerikaanse ambtenaren voeren de krankzinnige orders uit. Landsbergis, de vrijheidsstrijder die Litouwens eerste president werd, vertelt zijn jonge publiek dat er altijd een keuze is. Je kunt zeggen: ja meneer. Je kunt ook zeggen: nee meneer, we gaan jou niet gehoorzamen, al zijn je zakken nog zo diep. Wie de democratie uitkleedt alvorens haar om te brengen, past volgens de 92-jarige maar één antwoord: over mijn lijk.
We zullen jou niet gehoorzamen klinkt nauwelijks. Waar zijn de Obama’s? Gloedvolle speeches over vrijheid toen hun politieke carrière daar om vroeg, maar wat nu de democratie hen nodig heeft? Waar zijn de honderdduizenden burgers die in de sixties in protestmarsen streden voor de vrijheid en gelijkheid die nu op het spel staan?
Nepnieuws, online manipulatie en complottheorieën deden hun werk. Burgers haken af van het democratisch proces. Hun apathie en cynisme geven autoritaire leiders vrij baan. De Ierse dichter Yeats schreef in 1920: The best lack all conviction, while the worst are full of passionate intensity.
Václav Havel is nog zo’n belangrijke dissident, ook hij vrijheidsstrijder en president. In 1978 waarschuwde hij in zijn belangrijkste essay The Power of the Powerless de westerse landen. Ze zouden dichter bij een totalitaire overname zijn dan ze denken. Morele en spirituele luiheid zijn volgens Hável de vrucht van het consumentisme. ‘Technologie maakte ons tot slaaf en dwingt ons mee te werken aan onze eigen vernietiging.’
En dan leefde Havel niet lang genoeg om de vergiftiging van het publieke debat door sociale media mee te maken. Precies daar zit onze zelfvernietiging: in de weigering X, Tiktok en Meta-platforms als Instagram en Facebook te verlaten. Ook progressieve en hoogopgeleide burgers blijven Instagram, Whatsapp en X gebruiken – de nieuwe slavernij. De angst volgers kwijt te raken weegt zwaarder dan deelname aan de leugen. Terwijl de nieuwe plutocraten alle machtsmiddelen uit handen vallen, zodra hun platforms opdrogen.
Havel zou er hard over oordelen. ‘Wie accepteert dat hij leeft in de leugen, neemt zelf actief deel aan de dictatuur.’
Over de auteur
Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant. Luyten presenteerde Buitenhof en werkte zes jaar in Afrika. Ook schreef ze onder meer Het geluk van Limburg en de biografie Moederland, de jonge jaren van Máxima Zorreguieta. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant