In een oorlog tegen alles wat progressief is, zet de Amerikaanse president Donald Trump het mes in zijn eigen overheidsorganisaties. Vergelijkbaar met Mao Zedong die tussen 1966 en 1976 China ontregelde met zijn Culturele Revolutie.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Vlaskamp was 18 jaar correspondent in Beijing.
Vanaf het eerste moment in 1966 werd de Amerikaanse journalist Sidney Rittenberg gegrepen door de Culturele Revolutie, een politieke massabeweging van de Chinese leider Mao Zedong. Rittenberg genoot van de energieke sfeer. ‘Overal waren lachende gezichten. Mensen maakten zich vrolijk over de schande en misère van oude sukkels die tot voor kort ongelofelijk veel macht uitoefenden.’
Rittenberg, die zich in de jaren veertig van de vorige eeuw had aangesloten bij de Chinese communisten, zag hoe zijn leidinggevenden werden mishandeld en uitgejouwd. Uit The Man Who Stayed Behind, zijn biografie: ‘Ik schreeuwde mee en stak net als de anderen mijn vuist in de lucht. De massa’s werden wakker geschud (...) door het gevecht tegen de vertegenwoordigers van het oude regime. En dat zou leiden tot hervorming van onze revolutie.’
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Rittenberg snakte naar actie, want tot zijn afschuw had hij op zijn comfortabele bureaustoel bij de Beijingse staatsomroep een buikje gekweekt. Hij gaf gehoor aan Mao’s oproep ‘de hoofdkwartieren te bombarderen’.
Nu de Amerikaanse president Donald Trump in zijn eigen ambtenarenapparaat snijdt en gerenommeerde Amerikaanse instituties aanvalt, maken zowel Amerikaanse politieke commentatoren als sinologen de vergelijking met de Culturele Revolutie in China. ‘Er is een precedent voor Trumps politieke blitzkrieg: Mao Zedong’, aldus China-kenner Orville Schell in een recente beschouwing.
Michel Bonnin, een Franse specialist op het gebied van de Culturele Revolutie, zegt desgevraagd: ‘Beiden mobiliseren mensen rond cultuur. Mao keerde zich tegen kapitalisten, Trump tegen woke en pro-LGBT+, beiden met verandering van het politieke systeem en zuivering van politieke vijanden als diepere beweegredenen.’
Met directieven die dezelfde verwarring veroorzaakten als de decreten van Trump nu, bracht Mao het gevecht op gang tegen de partij die hij zelf had opgericht. Handgeschreven plakkaten, de zogeheten dazibao, vervulden destijds de rol van sociale media: iedere Chinees kon zo zijn mening geven. Werd een organisatie op de korrel genomen op een dazibao, dan was een aanval niet ver weg, net zoals op X of Truth Social tegenwoordig federale overheidsorganisaties, universiteiten of mediaorganisaties als doelwit worden aangewezen.
Die aanvallen liepen in China vaak uit op geweld, soms dodelijk. Ongewenste mensen, denkbeelden en zelfs voorwerpen werden ingedeeld in ‘zwarte’ categorieën. Die moesten worden ‘kapotgeslagen’, verordonneerde Mao, en zijn volgelingen namen zijn woorden letterlijk.
Heimelijk gruwde Rittenberg daarvan, maar geweld zag hij als ‘de prijs van politieke vrijheid voor het Chinese volk’. Hij deed dus volop mee aan de Culturele Revolutie door met een rode band om zijn arm de ene opruiende speech na de andere te geven.
Overal waar Mao’s veelal jonge stoottroepen toesloegen, lag het dagelijks werk stil. Deze zogeheten Rode Gardisten putten zich uit om Mao met radicale acties te dienen. Kennis of ervaring hadden ze nauwelijks, en die hadden ze ook niet nodig om ‘klassenvijanden’ uit te schakelen. Des te groter de chaos, hoe machtiger Mao werd.
De persoonlijkheidscultus rond Trump vertoont volgens Bonnin trekjes van de verafgoding van Mao. Louter de suggestie van toegang tot Mao gaf Rittenberg macht: hij hoefde alleen maar zijn exemplaar van het Rode Boekje met een handgeschreven opdracht van Mao te tonen en ontzag was zijn deel.
Toen de Culturele Revolutie ontaardde in dodelijke factie-oorlogen, pakte Mao de controle terug door Rode Gardisten naar onherbergzame plattelandsgebieden te sturen. Met deze massale verbanningen van in totaal zeventien miljoen jongeren ontwrichtte hij de maatschappij opnieuw totaal.
Ook Rittenberg viel uit de gratie: begin 1968 werd hij op bevel van Mao opgesloten. Bijna tien jaar zat hij in een isolatiecel, met verhoren door zijn ondervragers als voornaamste menselijk contact. Een jaar na Mao’s dood in 1976, waarmee de Culturele Revolutie ten einde kwam, werd hij vrijgelaten. Rittenberg keerde terug naar zijn geboorteland, waar hij consultant werd. Tot zijn dood in 2019 heeft het Amerikaanse zakenleven geprofiteerd van zijn kennis en contacten in China.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant