Donderdag geeft de commissie-Sorgdrager de Tweede Kamer een toelichting op haar rapport over de bloedige Nederlandse luchtaanval op Hawija. Daarbij kwamen in 2015 zeker 70 burgers om. De opmerkelijkste zin in het rapport: een video van het getroffen gebied is na de aanval ‘overschreven’.
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Na een onrustige nacht zit de Nederlandse detachementscommandant in een bunker in Jordanië twee video’s te bekijken die vanuit F-16-jachtvliegtuigen zijn gemaakt. Op de eerste video is een grote rookpluim te zien die langzaam wegtrekt, het gevolg van de explosie van een bommenfabriek. Op de tweede video is het inmiddels licht en is de ravage rondom de krater te ontwaren.
Op een satellietfoto van voor de luchtaanval zet de commandant die ochtend rode kruisjes: elk verwoest gebouw op het bedrijventerrein wordt gemarkeerd. Maar de schade in de nabijgelegen woonwijk die op de tweede video te zien moet zijn, lijkt hij te negeren. Deze tweede video, zo zal later blijken, wordt vernietigd.
Detachementscommandant Ronny (omwille van zijn privacy wordt hier alleen zijn vliegersnaam genoemd) is een ervaren F-16-piloot. Hij is verantwoordelijk voor het Nederlandse F-16-detachement 322 uit Leeuwarden, dat drie maanden lang gestationeerd is in ‘Snow City’. Vanuit dit Nederlands kamp op een witte grindvlakte in Jordanië worden doelen van de terreurbeweging Islamitische Staat (IS) bestookt. Die nacht in 2015 was het doel een provisorische autobommenfabriek, aan de oostkant van de stad Hawija in Noord-Irak.
Na jaren van onderzoek presenteerde een commissie onder leiding van oud-minister Winnie Sorgdrager in januari het rapport over de toedracht van de aanval waarbij meer dan zeventig Iraakse burgers om het leven kwamen. In het rapport staan stevige conclusies over de afhandeling van het incident: het ministerie van Defensie wilde de feiten niet onder ogen zien, was ‘passief’ en ‘afwachtend’. Maar misschien wel het opmerkelijkste feit over de nasleep staat niet in de conclusie, maar in een bijzin: tegen alle gebruiken in is een cruciale video na de aanval ‘overschreven’.
Hoe kan dat? En wat is er op de video te zien? Aan de hand van het rapport en gesprekken met betrokkenen schetst de Volkskrant de omstandigheden waarin de video is verdwenen.
Het is kwart over één ’s nachts als de twee Nederlandse vliegers terugkeren op de Jordaanse basis. Ze dachten dat ze een routine-aanval zouden uitvoeren, maar niets bleek minder waar. Toen de tweede precisiebom de autobommenfabriek van IS raakte, explodeerde het gebouw. De rook en de hitte waren zo gigantisch dat ze het gebied met hun camera’s niet meer konden zien en door de cockpitkoepel naar buiten moesten kijken. Ze bleven twintig minuten rondom het doel vliegen. Pas toen de rook wegtrok, konden de vliegers de schade zien.
Zoals gebruikelijk wacht de detachementscommandant ze na de vlucht op. Samen met de verbaasde piloten bekijkt hij de beelden in de bunker. Alleen een select gezelschap heeft toegang tot dit gebouwtje, waar aanvallen worden voorbereid en informatie geldt als staatsgeheim. Dat het een grote klap is geweest, staat buiten kijf. Ronny houdt direct rekening met burgerslachtoffers, verklaart hij later.
Maar dat vullen de twee vliegers niet in op het mission report. Bij het onderdeel burgerdoden hebben ze drie opties: ‘Yes’, ‘No’ en ‘Unknown’. Ze kiezen voor ‘No’. Als de commissie-Sorgdrager Ronny later vraagt in welke situatie zijn piloten ‘Unknown’ zouden aankruisen, moet de commandant het antwoord schuldig blijven.
Veel slaap zit er voor Ronny niet in die nacht. In de vroege ochtend belt hij zijn leidinggevende in Den Haag om te zeggen dat er bij een aanval waarschijnlijk burgerslachtoffers zijn gevallen. Ronny krijgt vanuit Den Haag de opdracht mee zo veel mogelijk informatie te verzamelen.
Twee F-16’s die een verkenningsvlucht boven Irak uitvoeren, moeten op de terugweg over Hawija vliegen. De zon is inmiddels op, er is nauwelijks bewolking en de rook is volledig weggetrokken. Om een uur of zes ’s ochtends maken ze een video waarbij ook de omliggende woonwijken in beeld worden gebracht.
Een uur later sturen de Amerikanen, volgens procedure, ook nog een drone om de schade vast te stellen. Niet alleen het industriecomplex blijkt te zijn vernietigd. In de woonwijk verderop tellen de Amerikanen 25 verwoeste en 223 beschadigde gebouwen. Omdat er geen beveiligde verbinding is tussen het Nederlandse kamp en het internationale hoofdkwartier in Qatar, krijgt Ronny die beelden niet te zien.
In de ochtend ziet een van de F-16-vliegers dat zijn commandant in de bunker druk in de weer is met het aankruisen van de schade op de Nederlandse beelden. Ronny’s taak zit er dan bijna op. Hij moet nog twee dingen doen. Hij moet een After Action Report schrijven: een verslag van de aanval, dat bestemd is voor zijn meerderen in Den Haag en voor het Openbaar Ministerie (OM), en dat verslag bespreken met de aanwezige hulpofficier van het OM.
Ronny is verteld wat het belang van het After Action Report is. Een paar maanden eerder heeft hij in Arnhem nog een uitgebreide toelichting gehad van het OM. De detachementscommandant heeft twee opties. Als hij melding maakt van het geringste vermoeden van burgerdoden, dan zal het OM een feitenonderzoek beginnen. Hij en de vliegers zullen worden gehoord en hij zal moeten aantonen dat alle procedures goed zijn doorlopen. Vermeldt hij nergens het woord burgerdoden, dan zet hij de trein niet in werking.
Ronny houdt het bij schade aan gebouwen. ‘Meerdere industriële gebouwen verwoest door secundaire explosies’, schrijft hij. Als hij jaren later door de commissie-Sorgdrager wordt ondervraagd, verdedigt hij zich door te stellen dat de schade die hij zag in de woonwijk ‘ook het gevolg kon zijn van eerdere aanvallen’. Hij durfde daarom niet de conclusie te trekken dat de woongebieden ‘zwaar getroffen waren’. Bovendien: zolang er geen zichtbare doden zijn, is het volgens hem niet nodig om vage vermoedens op te schrijven.
Op de nachtelijke aanvalsvideo valt inderdaad niet goed te zien wat de schade is aan woningen, concludeert de commissie-Sorgdrager jaren later. Maar hoe zit het met de tweede video, die bij daglicht is gemaakt? Het is moeilijk voor te stellen dat daarop de verwoesting in de nabijgelegen woonwijk niet te zien is. Des te meer omdat de Amerikanen een uur later de schade aan de woningen tot in detail waarnemen.
En dus is de ergernis bij Sorgdragers team groot als in het najaar van 2022 blijkt dat juist deze beelden onvindbaar zijn. Sinds de val van Srebrenica kent iedereen bij Defensie het belang van archiveren. Een filmrolletje met foto’s die mogelijk aantoonden dat Nederland wist van de op handen zijnde genocide in de moslim-enclave, verdween in 1995 op mysterieuze wijze. Onderzoek toonde later aan dat bij het ontwikkelen van de foto’s de negatieven door ‘een menselijke fout’ waren vernietigd. De verdwenen filmrolletjes werden een symbool voor de gesloten cultuur van Defensie in de jaren negentig.
Dat de Hawija-beelden zijn verdwenen, vindt de commissie onuitlegbaar. Vele malen wordt er navraag gedaan bij het ministerie van Defensie. Geen reactie. Archivarissen doen dagenlang onderzoek op de vliegbasis Leeuwarden en in het 50 kilometer lange archief van Defensie in Rijswijk. Zonder resultaat. Omdat de onderzoekers toch iets moeten opschrijven in het rapport, zetten ze Defensie onder druk: kom maar met een verklaring, dan vermelden we dat wel in ons onderzoek.
Een dag na de aanval belt Ronny de commandant van de marechaussee. Die is namens het OM als hulpofficier aanwezig in het kamp. Of hij naar de bunker wil komen om, zoals de procedure voorschrijft, een stapel After Action Reports te beoordelen. Samen bekijken ze de Hawija-aanvalsvideo. Volgens de hulpofficier kreeg hij de tweede video niet te zien. Over wat er is gezegd tijdens deze bijeenkomst, verschillen beide mannen van mening.
Ook nu geldt: laat Ronny in zijn verklaring het woord burgerdoden vallen, dan zal de hulpofficier onmiddellijk bellen met zijn eindverantwoordelijke in Arnhem en zal een onderzoek worden opgestart. Ronny beweert dat hij de kans op burgerslachtoffers heeft genoemd. De hulpofficier meent van niet. In het rapport dat de hulpofficier die dag schrijft, staat dan ook dat hij kon zien dat er ‘geen schade was aan het omliggende bewoonde gebied’.
De verklaring bevreemdt de commissie. De hulpofficier verontschuldigt zich bij de onderzoekers door te verklaren dat hij slechts een ‘welwillende amateur’ was als het ging om het analyseren van beelden. Zonder Ronny kon hij er moeilijk chocola van maken. Die leek hem er vooral op te willen wijzen dat er al schade aan gebouwen was voordat de Nederlandse bommen vielen.
In zijn verhoor met de commissie doet Ronny er nog een schepje bovenop. Hij zou een paar dagen later, als hij hoort dat de Amerikanen het geloofwaardig vinden dat er burgerdoden zijn gevallen, dit hebben gemeld aan de hulpofficier. Die zou daarna alsnog met Arnhem hebben gebeld. Maar ook dit wordt bestreden door de hulpofficier. Het OM in Arnhem bevestigt aan de onderzoekers dat er nooit over de aanval is gebeld.
Op het ministerie van Defensie in Den Haag wachten ze ondertussen af of het OM een onderzoek zal beginnen. De stafofficier die in die periode het contact met Ronny onderhoudt, stelt zijn meerdere gerust: ‘Alles is aan onze zijde goed verlopen. Verwacht geen aandacht van het OM.’
Een paar weken later belandt het Hawija-rapport tussen alle andere rapporten in een kluis bij het OM in Arnhem. Als een half jaar later medewerkers van het OM alsnog van Defensie horen dat de Amerikanen denken dat er bij deze aanval burgers zijn omgekomen, reageren ze furieus. Waarom horen ze dat nu pas? Hoe kunnen ze zoveel maanden later nog goed onderzoek doen?
Als de commissie-Sorgdrager alle verklaringen op een rij zet, valt op hoeveel tegenstrijdige verklaringen Ronny heeft gegeven. Hij heeft zijn leidinggevenden in Den Haag vanaf het begin verteld dat hij dacht dat er burgerdoden waren, dat staat vast. Maar wat hij de hulpofficier van het OM heeft verteld, en welke schade hij op de ochtendbeelden heeft gezien, dat blijft onduidelijk.
En dan blijkt ook nog eens dat de betreffende video – die kan aantonen wat Ronny precies gezien heeft – onvindbaar is. Na veel vijven en zessen komt Defensie met een verklaring die meer vragen oproept dan beantwoordt: de beelden zouden geen nieuwe inzichten hebben opgeleverd. ‘De ochtendbeelden van 3 juni zijn derhalve beoordeeld als niet relevant om te bewaren en de data zijn de volgende dag weer overschreven.’ Het antwoord verbaast de commissie. Waarom worden beelden vernietigd als er vermoedens zijn van burgerdoden? En hoezo leverden ze geen nieuwe inzichten op?
De verklaring suggereert dat de beelden zijn overschreven bij de betreffende F-16’s, mogelijk vanwege gebrek aan capaciteit op een harde schijf. Maar de beelden zijn dezelfde dag nog verstuurd naar Den Haag, waar ze dagen later nog zijn bekeken. Is die kopie ook vernietigd? De commissie, die inmiddels de Amerikaanse dronebeelden heeft gezien waarop de verwoesting in de woonwijk is vastgelegd, besluit het erbij te laten. Het ministerie van Defensie heeft niet gereageerd op vragen van de Volkskrant.
Een zeer ervaren hoge Defensieambtenaar, die vanwege mogelijke repercussies van zijn werkgever anoniem wil blijven, laat de Volkskrant weten de verklaring van zijn ministerie ongeloofwaardig te vinden. ‘We bewaren de meest onbenullige zaken en dan zouden we een paar beelden van zoiets verwijderen? Waarom, opslagcapaciteit? Dat lijkt me onwaarschijnlijk.’
Oud-luchtmachtkolonel Peter Wijninga deelt die mening. ‘Je moet niet te veel gaan speculeren. Maar als de eenheid in Jordanië de beelden heeft opgestuurd naar Den Haag, kan dat een reden zijn om lokaal de beelden te wissen. Maar dat Defensie in Den Haag ook nog de beelden heeft gewist. Dat is iets, daar moet Defensie maar eens antwoord op geven.’
Source: Volkskrant