Wie geeft om de vrije, veilige, meerstemmige wereld waarvan generaties Nederlanders hebben kunnen proeven, zal ervoor moeten vechten met alles wat hij in zich heeft. Want precies die wereld blijkt een luilekkerland voor bullebakken met trek in verwoesting.
En zo duidelijk als het leek te zijn wat die wereld was – aan het wóórd democratie hadden we genoeg – zo moeilijk blijkt het nu om aan de man te brengen wat eigenlijk superieur is aan het ingewikkelde, rommelige, delicate bouwwerk dat achter de term schuilgaat. Probeer het te verdedigen en je klinkt niet per se wervend: ‘Die logheid is juist mooi! Het is geniaal dat je nooit je zin krijgt! Het volk heeft recht op slechte beslissingen!’
Wie aan het verliezen is, zal de eigen zwakten onder ogen moeten zien. In een vorig jaar verschenen studie onder leiding van hoogleraren Carolien van Ham en Marlies Honingh hebben onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen de aantasting van de democratie geanalyseerd. Zij laten zien dat de democratie al vijftien jaar op zijn retour is.
Anders dan bij eerdere autocratiseringsgolven gaat dit niet gepaard met veroveringen, staatsgrepen en opzichtige verkiezingsfraude. De ondermijning vindt plaats in bestaande, soms lang gevestigde liberale democratieën. Geleidelijk, aangevoerd door gekozen politici en onder het mom dat de democratie moet worden ‘gered’. Stap voor stap wordt de uitvoerende macht uitgebreid door tegenmachten in diskrediet te brengen: rechters, journalisten, maatschappelijke organisaties, wetenschappers, de oppositie.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist voor de Volkskrant en werkt als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Zie van de week de hetze van Trump in de VS tegen een rechter die de deportatie van een groep Venezolanen afwees. Of in eigen land eerder minister Faber die het ‘een zwarte dag’ noemde toen een rechter slechts vaststelde dat zij had verzuimd het weren van islamitische predikers te onderbouwen. In beide gevallen stortte een dreigende meute zich op de persoon van de rechter. Knokploegen zijn via sociale media op afroep beschikbaar.
Een verkiezingsoverwinning wordt opgewaardeerd tot onvervreemdbare volkswil, waaraan niets in de weg mag staan. En als je hier tegenin gaat, is het lastige dat je gedrag precies past in de bijbehorende propaganda. Je neemt het dan zogenaamd op voor ‘ongekozen bureaucraten’, ‘D66-rechters’ of ‘door woke geïnfiltreerde instituties’. En er zijn heus rechters met stokpaardjes te vinden of malle inclusietrainingen. Alleen, de kwaadaardigheid van de anti-democraten zit erin dat zij hier geen correctie op willen, zij verabsoluteren hun grieven met als doel de tegenmachten geheel af te serveren.
Dus wat te doen?
Het helpt om te weten wat je verdedigt. Democratie is meer dan verkiezingen. Het is de enige staatsvorm waarin meerdere overtuigingen naast elkaar kunnen bestaan en waarin je als onderliggende partij áltijd weer kans maakt om je naar boven te worstelen. Waarin het zelfs aan de machthebber van de dag is om oppositie tegen zichzelf mogelijk te maken. Dat is ontroerend mooi. De rechtsstaat maakt met vrije meningsuiting, vrijheid van vereniging, tolerantie en eerbied voor feiten dat verkiezingen überhaupt iets voorstellen. En dat alles om een ideaal na te streven dat je bescheiden zou kunnen noemen, ware het niet dat we het buiten democratieën nergens verwezenlijkt zien: conflictbeslechting zonder onderdrukking of geweld.
Houd daarom de instituties die tegenmacht bieden ondanks alle laster overeind. Autocratisering maakt minder kans in een land dat de macht verdeelt. Dus dat de Eerste Kamer op een gekke manier wordt gekozen en dubbelfuncties met belangenverstrengeling kent, is een reden om hem te hervormen, níét om voor afschaffing te pleiten. Werk vooral aan een gemêleerde rechterlijke macht, een publieke omroep met maatschappelijke antennes en een bloeiender onderwijsveld, maar geef ondanks hun makkes geen millimeter toe aan maatregelen die er enkel zijn om ze aan te vreten.
Polarisatie vergroot de kans op autocratisering, leert het Nijmeegse onderzoek. Dus het lijkt een nuttige evenwichtsoefening om scherp te zijn op inhoud en tegen politieke leiders, maar geen medeburgers onnodig van je te vervreemden, ook al hebben ze keuzen gemaakt die je verwerpelijk vindt. Een potje schelden kan in de appgroep met je vrienden.
Autocratisering maakt minder kans wanneer de overheid presteert en méér kans bij al dan niet vermeende crises. Dus de pleister eraf trekken in het stikstofdossier kan op korte termijn pijn doen, maar op iets langere termijn rust geven. Meegaan in overspannen termen als ‘migratiecrisis’ of, zoals GroenLinks-PvdA deed, een ‘noodplan voor de middenklasse’ lanceren, legt daarentegen de rode loper voor anti-democraten uit.
Democratie blijft beter intact wanneer we elkaar de bijbehorende waarden blijven aanleren. Hier heeft iedereen een rol in, maar het gaat niet zonder media en politici die ze voorleven. Het zou een krant als De Telegraaf sieren wanneer die onzinplannen, leugens, Russische propaganda of plagiaat niet meer bedekte onder een quasi-neutrale term als ‘amateurisme’, maar identificeerde als democratisch bederf. Klaas Dijkhoff, voormalig prominent VVD-politicus, zei het onlangs zo: er is nu een dominantere tweedeling dan links tegen rechts, namelijk ‘democratie versus niet-democratie’. ‘Politici aan de democratische kant moeten die nieuwe verdeling erkennen en zich herschikken.’
De leider van zijn partij, Yesilgöz, maakt een begin door zich van overige coalitiepartijen te onderscheiden op internationaal vlak: Oekraïne moet gesteund, Europa moet onafhankelijk worden van Trump, Slowakije en Hongarije moeten gedisciplineerd. Maar ze kan het niet geloofwaardig opnemen voor onze vrije, veilige, meerstemmige wereld zolang de huidige regering én haar partij binnenlands aan ongemakkelijk veel criteria voor anti-democraten blijven voldoen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant