Conclave – 5 Oscarnominaties, 1 Oscar – deed er een spannende gooi naar en de broze gezondheid van de Paus maakt de vraag weer actueel. Wat gebeurt er toch achter die gesloten deuren? Daarom: de representatie van het Vaticaan, de paus en het conclaaf in vijf zeer uiteenlopende speelfilms.
schrijft voor de Volkskrant over film, non-fictie, thrillers, muziek en graphic novels.
Alle wegen leiden naar Rome, maar laten we eerst even beginnen in Utrecht. Daar staat een wat verlaten en eenzame figuur op een sokkel, en niet zelden regent het. Hij heeft zijn ogen gesloten, toont zorgelijk fragiel en klampt zich vast aan een herdersstaf.
Soms komt een clubje toeristen voorbij, maar die kennen hem niet. De stadsgids zal dan geduldig uitleggen dat dit het standbeeld van Adrianus VI betreft, tussen 9 januari 1522 en 14 september 1523 de enige Nederlandse paus ooit – een standbeeld, ontworpen door kunstenaar Anno Dijkstra.
Late lof is het wel. Het duurde bijna vijf eeuwen voordat het bronzen beeld in 2015 werd geplaatst. De locatie maakt veel goed, zo pal voor het Paushuize, op de kop van de Kromme Nieuwegracht, op steenworp afstand van de Dom. Dat Paushuize had Adrianus vanaf 1517 nog zelf laten bouwen, bedoeld als pleisterplaats voor zijn oude dag. Daar kwam het niet van, hij overleed voortijdig in Rome, het tragisch slotstuk van een weinig succesvol pontificaat.
Dat zit zo.
Adrianus VI werd gevraagd om de financiële chaos die zijn plotseling overleden voorganger Leo X (bijgenaamd: ‘De Gelukkige Paus’) op 1 december 1521 had achtergelaten te komen saneren. Met zijn flamboyante levensstijl en dito feestbanketten was deze pretpaus erin geslaagd de schatkist van het Vaticaan tot op de bodem te legen.
Nogal een pittig herstelklusje, ja, en de stemgerechtigde Italiaanse kardinalen wisten dat natuurlijk ook. Ze waren al weken in conclaaf, maar na tien stemrondes was de strijd nog steeds onbeslist. ‘Weet je wat?’, opperde een van de kardinalen arglistig, ‘we laten het een buitenlander gewoon opknappen.’
De 63-jarige Adrianus van Utrecht arriveerde in Rome met de reputatie vroom, rustig en onkreukbaar te zijn, maar twintig maanden later stierf hij als een geïsoleerde, onbegrepen, onbeminde figuur. De Romeinen haalden opgelucht adem toen deze strenge en sobere paus hen verliet, ze dansten door de straten.
De tiara was hem duidelijk te zwaar.
Tragisch verhaal, maar als je langs zijn standbeeld loopt, denk je toch: waarom heeft Adrianus VI nooit zijn eigen Nederlandse speelfilm gekregen? Of toch ten minste een miniserie, want hij is er geknipt voor (zie kader). Zijn met mythes omgeven levensverhaal past moeiteloos in de reeks aan pausfilms van de afgelopen decennia. Zoveel wordt duidelijk als je ze nog eens doorneemt. Het Vaticaan is het ultieme decor voor thrillers. We selecteerden er vijf.
Dat een besloten conclaaf in het Vaticaan de fantasie van schrijvers prikkelt, zal geen verbazing wekken. Hoe gaat het daar precies aan toe? De Britse thrillerschrijver Robert Harris publiceerde in 2016 met Conclave (Conclaaf) zijn eigen versie, en daar kwam in 2024 een film van, het met een Oscar bekroonde Conclave.
Een geslaagde film, met Ralph Fiennes in de hoofdrol. Achter de gesloten deuren van de Sixtijnse kapel moet hij als deken Thomas Lawrence de verkiezing van een nieuwe paus tot een goed einde zien te brengen. Kardinalen van over de hele wereld worden ingevlogen, maar consensus blijkt ver te zoeken.
Ritselend zijde, veel gefluister, onderlinge onmin, vooruitstrevend versus conservatief, stakende stemmen, wisselende coalities, een overvloed aan rituelen, geheimen, schandalen en intriges die opborrelen over de preferiti, de voornaamste kandidaten. De afrekencultuur drijft kardinaal Lawrence tot wanhoop.
Het scenario van de Engelse auteur Peter Straughan won een Oscar en een Bafta Award. De film van de Duitse regisseur Edward Berger greep net naast de Oscar voor beste film, maar kreeg eveneens de Bafta. Een verhaal met twee opeengestapelde onverwachte einden na elkaar – zoals dat bij een klassieke thriller vol plottwisten hoort. Onbedoeld actueel zou Conclave ook weleens kunnen zijn, nu de 88-jarige paus Franciscus al een maand zo ziek is. Maar dan lopen we op de zaken vooruit.
Kritiek was er trouwens ook. De aartsbisschop van Boston, kardinaal Seán O’Malley, liet op zijn blog weten, want dat heeft hij: ‘Ondanks alle artistieke waarde en het entertainmentgehalte, denk ik niet dat de film een goede weergave is van de spirituele realiteit van een conclaaf.’
Hij was daar zelf bij geweest, en nee, het leek helemaal niet op het smeden van ‘politieke plannetjes in achterkamertjes over hoe je een kandidaat verkozen krijgt’. Het was eerder ‘een zeer intense retraite waar veel werd gebeden, veel stilte was, en werd geluisterd naar conferenties over spirituele thema’s’.
Maar oké, wat wel klopt is dat je als kardinaal het biljet meeneemt en voor Michelangelo’s beeld van Christus in Het laatste oordeel gaat staan, en voor God zweert ‘dat je gaat stemmen op de persoon van wie jij gelooft dat hij past bij Gods wil voor de Kerk’.
Ook in de thriller Angels & Demons (2009, Ron Howard) vind je een verregaande fascinatie voor de mysterieuze rituelen van het Vaticaan. Dan Brown had ze al beschreven in zijn gelijknamige boek (Nederlandse titel: Het Bernini Mysterie). Het begin van de film lijkt door alle details haast een korte documentaire, tot de witte rook aan toe.
Paus Pius XVI is net overleden, en onmiddellijk moet dan de Vissersring – met diens officiële pauselijke zegel – met een ferme hamerslag worden vernietigd. Negen dagen van rouw volgen, een periode die bekend staat als de sede vacante, de tijd van de lege troon. Vervolgens gaan de kardinalen in conclaaf, maar in dit verhaal loopt dat allemaal net even anders.
Fictie krijgt de overhand wanneer vier favorieten voor de Heilige Stoel worden ontvoerd. Als reden voor hun handelen verwijzen de terroristen naar de zogeheten Illuminati, wetenschappers als Galileo Galilei die door de inquisitie werden vervolgd. En nu is de tijd voor wraak gekomen, ze dreigen het complete Vaticaan op te blazen.
Enter professor Robert Langdon (Tom Hanks), kunsthistoricus aan de Harvard-universiteit, gespecialiseerd in middeleeuwse iconologie. Aan hem de taak om de cryptische boodschappen van de terroristen te ontcijferen; ze verwijzen naar de vier elementen: water, vuur, aarde en lucht.
Wat volgt is een grimmig kat-en-muisspel in de straten en kerken van Rome, met brute liquidaties en talloze blauwe zwaailichten, maar naar afvinken en voorspelbaarheid neigt het verhaal ook.
Uiteindelijk blijkt de Ierse camerlengo Patrick McKenna erachter te zitten, de kamerheer van de overleden paus. Als diens tombe tegen alle regels in wordt heropend heeft hij een zwarte tong, hij is door McKenna vergiftigd met tinzaparine.
Bijwerking: het Vaticaan was er wel klaar mee, en weigerde voortaan toestemming om de kerken van Rome om te toveren tot filmsets. ‘Er is geen ruimte voor leugenachtige films gebaseerd op blasfemische boeken.’ Waarschijnlijk hadden de makers niet anders verwacht.
Terwijl half Nederland druk was met de schrijfsels van Dan Brown, ontspon zich in Duitsland een heel andere hype. Daar viel het boek Pope Joan van de Amerikaanse Donna Woolfolk Cross buitengewoon in de smaak, verfilmd in 2009 (Die Päpstin, Sönke Wortmann).
Volgens een middeleeuwse legende werd de pauselijke zetel in het jaar 847 bezet door een vrouw, vermomd als man. Dan hebben we het over de Duitse boerendochter Johanna von Ingelheim (gespeeld door Johanna Wokalek), die kreeg ingefluisterd dat God een ander plan met haar had dan een traditioneel bestaan.
Ze verlaat haar ouderlijk huis, knipt haar lange manen af, kleedt zich om en gaat na vele omzwervingen uiteindelijk op pelgrimage naar Rome. Met de kennis van geneeskrachtige kruiden die ze nog van haar moeder had meegekregen schopt ze het in het Vaticaan tot lijfarts van paus Sergius II, die geveld door jicht in zijn hemelbed ligt te kreunen. Daarmee steelt John Goodman als flink innemende paus ondertussen wel de show.
Niet lang daarna wordt hij door zijn rivaal Anastasius III vergiftigd, en is het aan de uitgelopen bevolking van Rome – en nog niet door de kardinalen dus – om een opvolger te kiezen. Tot haar eigen verbijstering wordt dat Johanna, en wel als Johannes Anglicus.
Ze zou drie jaar hebben geregeerd, voordat het bedrog van de sekseverwisseling uitkwam en haar complete existentie werd weggemoffeld in het oneindige archief van het Vaticaan. En mocht het allemaal niet waar zijn, dan is het in ieder geval mooi verzonnen.
Wat naast alle wisselende thematiek ook opvalt: zodra de paus in het geding is gooien filmmakers alle remmen los. Conclave beslaat 120 minuten, Angels & Demons 145, Die Päpstin 149, en het episch opgezette The Shoes of the Fisherman (1968, Michael Anderson) spant met 162 minuten wel de kroon.
Het verhaal, in het kort: in 1963 wordt de voormalige aartsbisschop Kiril Lakota van Kyiv (Anthony Quinn) na twintig jaar uit een Siberisch werkkamp vrijgelaten. Hij reist naar Rome, waar hij tot kardinaal zal worden verheven.
Dan sterft ‘The Elder Pope’ (John Gielgud), en oppert kardinaal Rinaldi na veel vijven en zessen dat Kiril de nieuwe paus moet worden. Dat mag, volgens de wetten van het Vaticaan, zo’n spontane acclamatie in de Sixtijnse kapel. Al was het, met paus Innocentius XI in 1676, wel even geleden. Kiril zou zelf liever werken met doodgewone lieden, maar zwaar onder druk gezet accepteert hij (‘Mag God mij genade schenken’) zijn nieuwe positie als paus Kiril I.
Voor de film een zegen, want Anthony Quinn speelt de paus ingetogen, twijfelend, in diepste wezen eenzaam door zijn onmogelijke opdracht om de mensheid door de spirituele woestijn te leiden. De mooiste scène is die waarin hij zich omkleedt tot eenvoudige priester en de poorten van het Vaticaan achter zich laat om zich in Rome onder de mensen te begeven.
‘Ik moet er even uit. Het Vaticaan verstikt mij’, fluistert hij zijn verraste hofhouding toe.
Eenmaal buiten herkent niemand hem. Precies de bedoeling natuurlijk. Het schijnt dat de huidige paus Franciscus – toen zijn gezondheid het nog toeliet – ook graag zo’n anonieme avondwandeling mocht ondernemen.
Ondertussen lopen de spanningen op het wereldtoneel verder op. De oogsten in China zijn mislukt en nu is Peking wel gedwongen om in de aangrenzende landen te gaan shoppen, met geweld. De Derde Wereldoorlog hangt in de lucht.
Tijdens een geheime topontmoeting in Moskou probeert paus Kiril I te bemiddelen, maar zonder succes. Dan doet hij tijdens zijn inauguratie het ondenkbare: hij kondigt voor een uitpuilend Sint-Pieterplein aan alle kunstschatten en panden van het Vaticaan in de verkoop te gooien, om zo de hongersnood in China op te lossen en de wereldvrede te bewaren. Nobel, zeker, maar toch vooral hoogst onwaarschijnlijk. Gebaseerd op de gelijknamige thriller van de Australische auteur Morris West uit 1963.
Adrianus VI wist het ook al. Paus zijn is helemaal zo’n leuke baan niet. Ja, wel als je de narcistische rock-’n-rollpaus Pius XIII bent, uit de tiendelige satirische tv-serie The Young Pope (2016) van de Italiaanse regisseur Paolo Sorrentino, onnavolgbaar gespeeld door Jude Law.
Als jonge kardinaal uit New York wordt deze Lenny Belardo door het conclaaf gekozen, omdat de oudere heren menen dit Amerikaanse broekie wel even te kunnen kneden. Maar met zijn onvoorspelbare gedrag zet hij het hele Vaticaan op stelten.
Dat is de uitzondering, doorgaans wordt de paus gerepresenteerd als tragische figuur. Dat gold voor Anthony Quinn, en als je pech hebt word je ook nog eens vergiftigd, zoals de paus in Angels & Demons of John Goodman in Pope Joan.
Net als paus Johannes Paulus I in The Godfather III trouwens, en wel door de vijanden van Michael Corleone, die op het punt stond om een geweldige deal van 600 miljoen dollar te sluiten met de Internazionale Immobiliare – de vastgoedtak van het Vaticaan.
Aan omineuze zaken geen gebrek, maar heel soms neemt de kerkvader zelf een drastisch besluit. Geplaagd door faalangst slaat Michel Piccoli als uitverkorene in de milde Italiaanse satire Habemus Papam (‘We hebben een paus!’; 2011, Nanni Moretti; de kortste met 104 minuten) op de vlucht, in volle paniek, hij is gewoon zoek, spoorloos, en zelfs een psychoanalyticus kan hem niet op andere gedachten brengen. Achteraf een lichtvoetige opmaat naar een van de aardigste pausfilms van de laatste jaren: The Two Popes (2019, Fernando Meirelles; 125 minuten).
De oerconservatieve Duitse paus Joseph Ratzinger overweegt als Benedictus XVI (bijgenaamd: ‘Gods Rottweiler’) in 2012 abdicatie, moe van schandalen over kindermisbruik en frauduleuze zaken. Aan zijn aanzienlijk frivolere Argentijnse tegenvoeter kardinaal-priester Jorge Mario Bergoglio biecht hij in de pauselijke zomervilla op daar te weinig tegen te hebben ondernomen.
Maar Bergoglio, die hem dus uiteindelijk als paus Franciscus in 2013 zal opvolgen, bekent ook niet zonder zonden te zijn. Wat hem achtervolgt is dat hij zich te slap heeft verzet tegen de Argentijnse militaire junta in de periode 1976-81.
Allebei eenzaam, maar voordat het al te larmoyant wordt, groeien de tegenpolen naar elkaar toe – de eerste Vaticaan-buddyfilm, met glansrollen voor Jonathan Pryce (Bergoglio) en Anthony Hopkins (Ratzinger). Zoiets hadden we nog niet eerder gezien.
Adriaan Floriszoon Boeyens (1459-1523), zoon van een scheepstimmerman uit de Utrechtse Brandsteeg, verwierf aanzien als theoloog en rector aan de universiteit van Leuven, en werd aangesteld als leermeester voor de jonge Karel V. Op het moment dat hij in 1522 naar Rome werd geroepen was hij stadhouder van Spanje, en had hij helemaal geen trek in een nieuwe baan. Uit angst dat de katholieke kerk door een schisma uiteen zou vallen, vertrok hij – in alle naïviteit – toch naar het Vaticaan.
Hij ging daar voortvarend te werk. Zijn voorganger Paus Leo X had honderd lakeien in dienst, Adrianus kon het af met twaalf. Kunstenaars en geleerden, musici, dichters en toneelspelers en ook stierenvechters die in Leo X zo’n goed mecenas hadden gevonden, kregen plots de koude schouder toegekeerd. Van drankgelagen en banketten kon in het Vaticaan helaas ook geen sprake meer zijn.
Feitelijk kwam hij de Reformatie al brengen voordat de Reformatie bestond. Minder is meer, en een van zijn beleidsvoornemens bestond eruit om de zoldering van de Sixtijnse Kapel te laten witten, het Wereldwonder dat tien jaar tevoren zo keurig door Michelangelo was opgeleverd. Té protserig, naar de smaak van de nieuwe paus.
De lijst van zijn hervormingen is eindeloos, en dat kwam zijn populariteit bepaald niet ten goede. Hij werd bespot in vlugschriften langs de Tiber, en toen hij op 14 september 1523 overleed, kreeg zijn joodse lijfarts Francesco Fusconi van een onbekende een krans op zijn deur gespijkerd: ‘Voor de bevrijder van het vaderland.’ Het gaf eeuwenlang aanleiding tot geruchten dat Adrianus VI zou zijn vergiftigd, want dat gebeurde wel vaker in het Vaticaan.
Naar traditie werd Adrianus VI begraven in de Sint-Pieterskerk, hij lag tussen Pius II en Pius III in. Maar na zeven jaar vond de nieuwe paus Clemens het mooi geweest, en zo kwam Adrianus VI bijna als een verschoppeling terecht in het Nederlands-Duitse kerkje Santa Maria dell’Anima, vlak bij het piazza Navona. Op zijn weinig opbeurende praalgraf staat in het Latijn geschreven: ‘Helaas, hoezeer is zelfs het edelste genie afhankelijk van zijn tijd.’
Waar zijn de genoemde films te zien?
Conclave draait nog in de bioscoop / ook op Amazon Prime en Pathé Thuis
Angels & Demons Pathé Thuis
Die Päpstin JustWatch
The Shoes of the Fisherman Apple TV+
The Young Pope HBO Max
The Godfather III Pathé Thuis
Habemus Papam Mubi
The Two Popes Netflix
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant