Na de CIA zegt nu ook de Duitse spionnendienst BND ‘voor 80 tot 95 procent’ zeker te weten dat corona niet van een dierenmarkt maar uit een Chinees onderzoekslab ontsnapte. Tot verbazing van veel wetenschappers: ‘Ik vrees dat we na vijf jaar nog steeds geen bewijs hebben.’
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Wat is er aan de hand?
Toen het coronavirus sars-cov-2 eind 2019 opdook in het Chinese Wuhan, gingen experts er voetstoots van uit dat het van de grote Huanan-versmarkt in die stad kwam. Veel van de vroegste patiënten waren daar immers geweest. En men verhandelde er dieren die bekendstaan als dragers van coronavirussen, zoals wasbeerhonden en civetkatten.
Maar verdacht is dat er hemelsbreed zo’n vijftien kilometer verderop ook een groot onderzoeksinstituut staat waar wetenschappers coronavirussen onderzoeken, het Wuhan Institute of Virology. Zelfs onderzoeksleider Shi Zhengli vreesde aanvankelijk dat het virus uit haar lab kwam, zei ze begin 2020. Om eraan toe te voegen: gelukkig verschilt sars-cov-2 genetisch van de sarsvirussen die wij in huis hebben.
Afgelopen dagen rakelden Duitse media de kwestie echter opnieuw op. In het begin van de pandemie heeft de Duitse geheime dienst BND een rapport opgesteld, onthulden Die Zeit en Süddeutsche Zeitung, met als slotsom dat een laboratoriumongeluk toch wel erg waarschijnlijk is. De BND baseert zich op ‘ongepubliceerde data’ en ‘ongepubliceerde dissertaties’ uit China. Welke, of wat erin staat, is onduidelijk.
Pikant is dat de Duitse regeringen van Angela Merkel én Olaf Scholz volgens de kranten weet hadden van het rapport. Onder meer hun opeenvolgende stafchefs Helge Braun (CDU) en Wolfgang Schmidt (SDU) werden over de zaak bijgepraat. De kabinetten hielden dat echter onder de pet, zelfs voor hun eigen pandemie-adviesteam. De aanwijzingen van de BND waren te vaag, volgens een anonieme bron die de krant sprak. Maar ongetwijfeld speelde ook mee dat Berlijn geen internationale heibel wilde veroorzaken.
Wat zijn de reacties?
In de nasleep van de Duitse onthullingen verklaarde ook Lothar Wieler, de Duitse microbioloog en oud-directeur van het Robert Koch Institut, vergelijkbaar met het Nederlandse RIVM, een lablek ‘met de huidige stand van kennis waarschijnlijker’ te vinden. Opmerkelijk, omdat de labtheorie weinig steun heeft onder virologen.
Door de Volkskrant benaderde experts zijn terughoudender. Vooral omdat niet bekend is wát de BND precies voor aanwijzingen heeft. ‘Ik heb het gevoel dat wat er nu op tafel is gekomen niet meer was dan het onderbuikgevoel van die geheime diensten bij het begin van de pandemie’, zegt hoogleraar evolutionaire biologie Tom Wenseleers van de Katholieke Universiteit Leuven. ‘Het zou me zeer verwonderen als ze nieuwe informatie kunnen aanbrengen. Transparantie lijkt me toch echt wel belangrijk.’
De Duitse topviroloog Christian Drosten zei eerder dat hij een lablek niet kan uitsluiten. Toch is ook hij terughoudend: ‘Ik wil er niet teveel over zeggen. We hebben geen toegang tot de ruwe gegevens. En zonder die toegang, kunnen we dit niet wetenschappelijk bestuderen’, aldus Drosten in een podcast.
Wenseleers wijst er intussen op dat eerdere conclusies van onder meer de FBI en de Britse spionnendienst MI6 over de mogelijke laboratoriumherkomst van corona gebaseerd waren op drijfzand. De diensten bleken zich blind te staren op rapporten of scripties die al bekend waren, of wetenschappelijk rammelden, aldus Wenseleers.
Wat staat er eigenlijk op het spel?
De discussie over de herkomst van corona veroorzaakt al vijf jaar een verhit debat. Om herhaling van pandemieën te voorkomen, maar er is ook een diepere, politieke laag. Zo gelooft in de Verenigde Staten 26 procent van de Democraten, tegenover liefst 86 procent van de Republikeinen in een labherkomst van het virus.
Daarachter zit geopolitiek: zo zei de Republikeinse senator Tom Cotton in januari dat hij het China ‘betaald wil zetten’ als blijkt dat het ‘deze plaag losliet op de wereld’. Maar vooral speelt er rancune. Als het virus tóch uit het lab komt, zou dat het ongelijk van de gevestigde wetenschappelijke orde bewijzen. En dat geeft voeding aan de stelling dat de gehele corona-aanpak rammelde.
Nogal ironisch is dat er intussen bewijs is dat China juist de gebeurtenissen op de markt onder de pet probeerde te houden. Zo bleek genetisch bewijs te zijn weggemoffeld voor de handel in coronagevoelige dieren. Het kwam het land op een hoogst ongebruikelijke scheldkannonade te staan door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO): ‘Gewetenloos’, ‘onvergeeflijk’, ‘om razend van te worden’, in de woorden van hoofdwetenschapper Maria Van Kerkhove.
Zullen we ooit weten hoe zit het echt is gegaan?
Misschien wel, misschien niet. Wenseleers wijst erop dat de precieze herkomst van de coronavarianten alfa, delta of omikron ook nooit is gevonden. ‘Terwijl er toen een gigantische hoeveelheid tests en surveillance gaande was.’ Zelfs van ebola is de exacte herkomst nooit achterhaald, constateert hoogleraar coronavirologie Eric Snijder van het Leids Universitair Medisch Centrum.
Vrijwel unaniem zijn virologen dat de marktherkomst de betere kaarten heeft. Het virus zit immers vol mutaties, als mosselen vastgekoekt aan een schip, en dat wijst erop dat het virus geruime tijd ronddobberde en dus ‘puur natuur’ is. ‘Er is een zich al eeuwen herhalend patroon waarbij virussen, om volstrekt biologische redenen, uit de dierenwereld overspringen naar de mens’, constateert Snijder. ‘Daar kunnen we misschien iets van leren.’
In elk geval zolang concreet bewijs ontbreekt. ‘Het is weer het oude liedje’, verzucht Snijder. ‘Bewijzen dat iets níét is gebeurd, is gewoon niet te doen.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant