DEN HAAG - Regisseur Jan Teunissen schrijft in 1933 geschiedenis met zijn film 'Willem van Oranje'. Deze eerste Nederlandse geluidsfilm ooit gaat echter de boeken in als een gigantische flop. De Haagse filmmaker wordt daarom vooral herinnerd als leider van de NSB Filmdienst tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ondanks een gevangenisstraf van 3,5 jaar, vergoelijkt hij jaren later zijn knieval voor de Duitse bezetter: 'Natuurlijk was het legaal, Nederland had zich toch overgegeven?'
Het is één van de vele opmerkelijke uitspraken die Jan Teunissen doet in de film 'De Propagandist'. De prachtige documentaire van regisseur Luuk Bouwman wordt op het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) bekroond met de Beste Nederlandse Film Award.
De documentaire is vanaf 21 maart te zien op het Haagse filmfestival Movies That Matter en draait vanaf 27 maart in de Nederlandse bioscopen.
'Democratie, daar heb ik niet zoveel mee. En ach, de kiezers. Mussert noemde de Staten Generaal het Praathof.' Nog zo'n uitspraak van Jan Teunissen.
Historicus Rolf Schuursma legt het vast tijdens urenlange interviews in de jaren zestig. Bouwman raakt gefascineerd als hij de geluidsopnamen hoort: 'Je weet eigenlijk bijna niet wat je hoort, zo schaamteloos is het.'
Jan Teunissen komt uit een rijke, zeer welgestelde Haagse familie. Omdat hij goed in het geld zit en eigenlijk niks om handen heeft, maakt hij zich in de jaren twintig het filmen eigen. In het begin zijn dat gewoon familiefilms op 35 millimeter, maar aangezien er niet of nauwelijks filmmakers zijn en hij toch aanleg heeft, maakt hij van zijn hobby zijn beroep.
In eerste instantie zijn dat korte films, waaronder een film over de Amsterdamse Jodenbuurt. Bouwman: 'Daar zitten echt mooie films tussen. Maar met 'Willem van Oranje' neemt hij te veel hooi op zijn vork. De recensies waren vernietigend. Zo schrijft iemand dat Willem van Oranje opnieuw wordt vermoord.'
Na deze flop raakt de carrière van Teunissen in het slop. Hij ruikt volgens Bouwman echter zijn kans als Nederland wordt bezet door de Duitsers. 'Iemand beschrijft dat hij een uur na de capitulatie al aan het bellen is met mensen of ze hem kunnen introduceren bij de Duitse filmmaatschappijen. Waar het geld vandaan komt, lijkt hem allemaal minder uit te maken. Hij is heel erg een opportunist.'
Teunissen werkt zichzelf al snel op tot leider van de NSB Filmdienst en noemt zichzelf zonder enige spot de Nederlandse 'filmtsaar'. Hij doet dat vanuit zijn woonhuis aan de Lange Voorhout 62.
Dat hij de bezetting aangrijpt om alsnog carrière te maken, is waarschijnlijk uit rancune: 'Zo komt het wel over, dat hij in dat gat is gesprongen. De meeste filmmakers in die tijd wilden niks te maken hebben met de nazi's. Hoe komt iemand ertoe om dat te doen? En om zo'n destructief regime te promoten via propagandafilms.'
Zijn film over de Amsterdamse jodenbuurt blijft overigens niet onopgemerkt als hij zich aanmeldt bij de NSB. Het beeld dat oorspronkelijk wordt geschetst is zelfs zo positief dat veel joden worden aangemoedigd om weer naar de synagoge gaan.
Als hij zich moet verantwoorden is er van dat positieve beeld weinig meer over. Bouwman: 'Toen heeft hij een brief geschreven waarin hij beweert dat hij vooral wilde laten zien dat de joden niet in Nederland thuis horen.'
Zijn beelden worden ook gebruikt voor 'De Eeuwige Jood'. 'Dat is één van de vuilste propagandafilms die door de Duitsers zijn gemaakt. Daarvan is ook een Nederlandse versie. Zijn rol daarbij is nooit duidelijk geworden. Maar het is wel duidelijk dat hij achter die film stond.'
De meeste collaborateurs bagatelliseerden na de oorlog hun rol en probeerden hun straatje schoon te vegen. Bouwman valt echter van zijn stoel als hij de interviews met Teunissen terug beluistert: 'Hij lijkt eigenlijk heel trots op wat hij heeft gedaan tijdens de oorlog en schept op over zijn vriendschap met Goebbels en Himmler.'
Teunissen doet het ook voorkomen dat hij vooral de Nederlandse film diende, Bouwman denkt daar anders over: 'Zijn eigen nonchalante racisme sloot heel goed aan bij de nazi's. Hij is het ook eens met allerlei antisemitische maatregelen en betrokken bij propagandafilms over Jodenvervolging en een film waarin het gaat over jazzmuziek, die vooral niet bij de Nederlandse volksaard thuis hoort.'
De leider van de NSB Filmdienst wordt na de oorlog veroordeeld tot 3,5 jaar gevangenisstraf, vooral vanwege zijn SS-lidmaatschap en een razzia waar hij bij betrokken is. Dat hij ook propagandafilms voor de NSB maakte wordt hem minder zwaar aangerekend: 'Als je die propaganda nu ziet, kan je je voorstellen dat dat toch grote impact heeft gehad.'
De propagandafilms draaiden in alle bioscopen: 'Er zijn miljoenen Nederlanders die die films hebben gezien. Dus die vraag kun je je wel stellen: in hoeverre hebben die films bijgedragen tot een klimaat waarin mensen collaboreerden? En ook, Nederlanders hebben meegewerkt aan de deportatie van joden. Wat is de invloed van Teunissen geweest? Maar ja, dat is moeilijk vast te stellen.'
Behalve een gevangenisstraf krijgt Teunissen ook een beroepsverbod, maar de filmwereld is klein: 'Vrij snel na de oorlog ging hij alweer stiekem monteren voor bevriende filmmakers, die hij in de oorlog had geholpen en nooit werden bestraft.'
Vanwege zijn propagandafilms wordt Teunissen ook wel eens vergeleken met Leni Riefenstahl, die in Duitsland naam maakte met de propagandafilm 'Triumph des Willens'. Volgens Bouwman is dat teveel eer: 'Daar steekt Teunissen toch wat minder gunstig bij af. Hij had vooral heel veel ambitie en ik denk eerlijk gezegd wat minder talent.'
Ook na het maken van 'De Propagandist' heeft Bouwman niet een compleet beeld van Teunissen: 'Je komt er nooit helemaal wat hem beweegt. Je kijkt toch een beetje in een diepe leegte en merkt dat iemand gewoon zo ambitieus is. Maar het is ook een universeel verhaal van een gefrustreerde kunstenaar. Dat zijn gevaarlijke mensen.'
Of hij zelf zo ver zou gaan? 'Het is makkelijk om mensen in de geschiedenis te veroordelen vanuit het nu. Ik kan me wel verplaatsen in die obsessie voor film. Maar ik geloof toch wel dat ik niet zo snel zou doen wat Teunissen heeft gedaan. Nee. Verkocht hij zijn ziel? Zo voelt het wel, ja. Maar hij kon zich volgens mij wel vinden in de gedachtegang van de nazi's. Dus voor hem heeft het, denk ik, niet zo gevoeld.'
De documentaire 'De Propagandist' van regisseur Luuk Bouwman draait tijdens het Haagse filmfestival Movies That Matter, dat duurt van 21 tot en met 29 maart. Het jaarlijkse festival biedt een podium aan speelfilms en docu's over mensenrechten.
Source: Omroep West Den Haag