Met een initiatiefwet wil D66-Kamerlid Joost Sneller elke politieke bemoeienis met individuele strafzaken onmogelijk maken. Niet omdat het nu vaak voorkomt, wel omdat politieke normen snel kunnen veranderen. ‘Ik heb het gevoel dat we natte voeten beginnen te krijgen.’
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over justitie.
D66-Kamerlid Joost Sneller (42) heeft zijn megaklus voltooid. Het initiatiefwetsvoorstel dat de relatie tussen politiek en Openbaar Ministerie (OM) moet ontvlechten, is klaar voor behandeling in de Tweede Kamer. Het maakt wat Sneller betreft deel uit van een breder offensief voor een ‘weerbare democratie’.
Zijn voorstel schrapt de bijzondere bevoegdheid die de minister van Justitie en Veiligheid nu nog heeft om aanwijzingen te geven aan het OM. Daarmee kan de bewinds-persoon zich mengen in individuele strafzaken.
Ook de inlichtingenplicht van de leiding van het OM, om de minister over specifieke zaken informatie te geven, wordt sterk beperkt. Minister en OM staan straks niet langer in een hiërarchische verhouding tot elkaar bij individuele zaken.
Sneller nam het wetgevingsproces over van zijn voorganger Maarten Groothuizen, die situaties als in Polen en Hongarije wilde voorkomen. De urgentie is volgens Sneller alleen maar toegenomen. ‘Twintig jaar geleden heb ik in Washington gestudeerd, waarna ik als stagiair begon op het Binnenhof. Tijdens het krokusreces was ik voor een werkbezoek terug in Amerika. Als je ziet hoe de situatie daar nu is - dat was toen tamelijk ondenkbaar.’
Hetzelfde geldt voor Nederland, zegt Sneller. ‘Wij zijn ons, zowel historisch als internationaal gezien, onvoldoende bewust hoeveel vrijheid wij hebben in dit land dankzij de democratische rechtsstaat. Dijkdoorbraken ontstaan door eerst kleine scheurtjes, dan wat grotere scheuren en daarna komt het water. Ik heb het gevoel dat we natte voeten beginnen te krijgen. Zeker in de huidige politieke context, met de PVV die door de VVD in het zadel is geholpen, is het tijd voor dijkversterking van de democratie.’
Het is onbekend hoe vaak het voorkomt dat een minister zich met het OM bemoeit. Het laatste voorbeeld dateert van dertig jaar geleden, toen minister Winnie Sorgdrager van het OM eiste dat een arts die euthanasie pleegde op een pas geboren baby zou worden vervolgd. Zij wilde dat de rechter zich daarover uitsprak. Uitgerekend Sorgdrager is een partijgenoot van Sneller.
‘Wat we in elk geval wel weten, is dat er veel overleg is tussen de minister en het OM’, zegt Sneller. ‘Daarom is deze constructie zo kwetsbaar. We kennen uit het verleden het verwijt van politieke inmenging in processen. Dat trof bijvoorbeeld Ivo Opstelten tijdens het proces-Wilders, toen de minister informatie vroeg.
‘Aan de andere kant heeft Wilders op zijn beurt gevraagd te stoppen met de rechtszaak tegen Richard de Mos, zijn voormalige fractiegenoot. Dat is onderdeel van een breder patroon. Denk aan Wilders’ oproep tegen Femke Halsema: ontsla deze burgemeester, want dat kan volgens de gemeentewet. Maar zo is die wet helemaal niet bedoeld. Ik zie een zorgelijke bereidheid om wetten niet naar de geest, maar naar de letter te interpreteren.’
U vreest dat straks een PVV-minister van Justitie aanwijzingen gaat geven aan het OM om een bepaalde persoon te vervolgen?
‘Ja, dat die ene persoon wel wordt vervolgd en, net zo belangrijk, een andere niet. Of: in die en die zaak moet je deze eis formuleren. Dat is in theorie allemaal mogelijk met de huidige wetgeving. Het is tijd om onze rechtsstatelijke regels een keer te stresstesten. Hoe ver kan je komen zonder één regel te wijzigen als je slechte bedoelingen hebt? Dan is dit, samen met een paar andere wetten die ik aangepast wil zien, een grote kwetsbaarheid. Die moeten we als een van de scheuren in de dijk dichten.
Wat doet u met de ministeriële verantwoordelijkheid voor het OM?
‘Als minister ga je over de wet, over het budget, dus er blijft in mijn voorstel een algemene verantwoordelijkheid. Maar als het gaat om individuele rechtszaken moet die verschuiven naar de magistratelijke onafhankelijkheid die ook rechters hebben.’
De topman van het OM, Rinus Otte, zei vorig jaar in het blad Opportuun: ‘Ik kan me alleen maar goede verstandhoudingen herinneren met zeer terughoudende ministers.’ Wat is dan het probleem?
‘Dan komen we ook op de overige dingen die ik wil, zoals het anders benoemen van leden bij de Raad voor de rechtspraak. Daar zegt voorzitter Henk Naves: ‘Tot nu toe is het goed gegaan.’ Ik ontleen daaraan geen enkele garantie dat er over twintig jaar, in zeg 2045, nog steeds een terughoudende minister zit. Wij als politici moeten niet de vorige oorlog winnen, maar de volgende.
‘Ik verwacht spoedig een reactie op mijn aangenomen motie dat de rol van de minister bij benoemingen in de Raad voor de rechtspraak zo klein mogelijk wordt gemaakt. Ik zie ook kwetsbaarheden in andere benoemingsprocedures, zoals bij de Algemene Rekenkamer. Daar kijken we naar, met het voorbehoud dat je uiteindelijk natuurlijk altijd iemand nodig hebt die benoemt.’
U wilt ook de Wet politieke partijen (Wpp), die nog in de Kamer moet worden behandeld, aanscherpen met ‘minimale materiële vereisten aan de interne partijdemocratie’. U zegt eigenlijk: één lid, zoals bij Wilders, is geen lid?
‘De partij van Wilders handelt, opnieuw, tegen de geest van de huidige wet. Daarin staat dat je als politieke partij een vereniging moet zijn. Een vereniging is niet: er is een lid en nog een rechtspersoon in de vorm van een stichting. Alleen vragen in de Wpp om transparantie over de interne organisatie is niet voldoende, heeft ook de Raad van State gezegd. Ik hoop dat dat wordt aangepast.’
Al met al schetst u een somber scenario…
‘Kijk om je heen, wees realistisch, het kan gebeuren dat er iemand aan de macht komt die kwaad wil. En ja, daar word je niet vrolijk van. Dus hebben we sterkere rechtsstatelijke waarborgen nodig. Vanaf hier is 2045 net zo dichtbij als 2005, toen alles anders was.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant