Premier Dick Schoof heeft voorlopig zijn zin: er is 3,5 miljard euro extra steun gereserveerd voor Oekraïne en hij krijgt de ruimte om voor het Europese herbewapeningsplan te stemmen. Tegelijkertijd dwingt zijn eigen coalitie hem tot nederigheid.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Wie een vriend zoekt in de politiek moet een hond nemen, zo wil het cliché. Die uitdrukking lijkt tekort te schieten sinds het fenomeen van de partijloze premier zijn herintrede heeft gedaan in Den Haag. Zelden zal een politicus zo alleen hebben gestaan als Dick Schoof.
Binnen de coalitie is er volop gemor over de ex-topambtenaar. Alle partijen vinden dat hij de afgelopen weken rond de Oekraïnecrisis te weinig heeft afgestemd en onvoldoende oog had voor de interne spanningen. Hij overviel PVV, NSC en BBB met de mededeling dat er ook in 2026 3,5 miljard euro aan steun voor Oekraïne zal worden uitgetrokken.
Tot frustratie van dezelfde partijen stemde hij ook nog eens zonder voorbehoud in met het Europese herbewapeningsplan, waarin voor 150 miljard aan gemeenschappelijke leningen zit verpakt. Schoof kende de bezwaren binnen de coalitie tegen dat soort leningen en had alleen maar mogen ‘verkennen’, zo luidt de klacht.
Alles over politiek vindt u hier.
Voor PVV, NSC en BBB was het reden om de afgelopen week een frontale aanval te openen op Schoof. Iedereen wist dat een stem voor de zogenoemde motie-Eerdmans, waarin werd opgeroepen niet mee te doen met aan het herbewapeningsplan, de premier in een onmogelijk parket bracht. Hij zou met hangende pootjes terug moeten naar Brussel om zijn principesteun voor het herbewapeningsplan in te trekken en zo al zijn geloofwaardigheid verliezen.
PVV, NSC en BBB kozen vol overtuiging voor die route, al beten ze uiteindelijk niet door. De bezweringsformule is nu dat Schoof streng zal kijken naar de gekozen financiering en niet zal instemmen met zaken als schenkingen aan lidstaten en extra garantstellingen.
Alles wijst erop dat aan die eisen sowieso wordt voldaan. De coalitie kan zo claimen dat Schoof strenge voorwaarden heeft meegekregen, terwijl de premier toch de ruimte krijgt om in te stemmen met het zogeheten Rearm Europe-plan.
De onderliggende boodschap van PVV, NSC en BBB is desondanks overgekomen: Schoof kan zich in het Oekraïne-dossier geen vrijheden meer veroorloven en dient terughoudend te blijven. ‘Hij moet wel weten voor wie hij werkt’, liet een coalitiebron zich ontvallen.
Het andere kamp in de Kamer zal ook niet helemaal tevreden zijn. De VVD en oppositiepartijen als GL-PvdA en D66 willen juist dat Schoof fermer kenbaar maakt dat Nederland onvoorwaardelijk Oekraïne steunt en dat de premier daar persoonlijk garant voor staat. Hoewel Schoof de afgelopen week achter de schermen duidelijk maakte dat hij de motie-Eerdmans niet kon uitvoeren, gaat hij publiekelijk die strijd zoveel mogelijk uit de weg.
De allesoverheersende thema’s van dit moment – defensie, geopolitieke dreigingen en Oekraïne – lijken zich op het eerste gezicht te lenen voor meer powerplay van Schoof. Veiligheid is altijd de belangrijkste leidraad van zijn ambtelijke loopbaan geweest. Hij was nauw betrokken bij de nasleep van de MH17-ramp en kent als ex-inlichtingenbaas als geen ander de dreiging die van Rusland uitgaat.
Hij kan zijn expertise inzetten om op eigen gezag te pleiten voor meer steun aan Oekraïne. Schoof heeft bovendien één ultiem machtsmiddel in handen: als hij bij te veel tegenwerking opstapt, komt het huidige kabinet in acute problemen.
Tegelijkertijd weet iedereen ook dat Schoof die kaart niet snel zal trekken. De ex-topambtenaar wil Nederland niet onbestuurbaar achterlaten in een tijd van grote geopolitieke dreigingen, zo zei hij eerder al in de Volkskrant. Als Schoof zijn hand overspeelt, kan dat zomaar tot een kabinetsval leiden. Wat kan een demissionair kabinet dan nog doen, zo vroeg de premier zich in hetzelfde interview af, en in hoeverre ontstaan er na een nieuwe stembusgang wel werkbare meerderheden?
Een kabinetsval hoeft niet per se tot nieuwe verkiezingen te leiden, zo wordt wel eens gemijmerd in de kringen die Schoof aanmoedigen tot meer fermheid. Op basis van de huidige verhoudingen in de Tweede Kamer kunnen partijen als GL-PvdA en D66 de plaats van PVV en BBB in de regering innemen. Nieuwe verkiezingen zijn dan niet nodig. Het idee is dat er na zo’n herschikking wel voortvarend beslissingen kunnen worden genomen die nodig zijn voor Oekraïne en de Europese veiligheid .
De afgelopen week heeft alleen aangetoond dat die meerderheden voor zo’n doortastende aanpak in de Kamer uiterst broos zijn. NSC wordt gemakshalve tot het onversneden pro-Oekraïne-kamp gerekend, maar partijleider Pieter Omtzigt stelt altijd grote voorwaarden aan zijn steun. In 2023 moest toenmalig demissionair premier Mark Rutte al dreigen met opstappen, omdat mede door de houding van NSC extra steun voor Oekraïne op losse schroeven kwam te staan.
Het zal Schoof te denken geven over de volgende beproeving die mogelijk in Europa op hem wacht: de vraag of Nederland troepen kan leveren voor een afschrikkingsmacht in Oekraïne. De PVV is fel tegen, de BBB sceptisch en NSC onvoorspelbaar. De vierde coalitiepartij, de VVD, zal op haar beurt niet toestaan dat Nederlander aan de zijlijn blijft staan. Nieuw explosiegevaar ligt op de loer.
De enige geruststelling voor Schoof is dat tot dusver iedere mogelijke kabinetscisis met kunst-en-vliegwerk wordt afgewend. Het blijft de grote overeenkomst tussen de geïsoleerde premier en zijn coalitie: niemand is er vooralsnog van overtuigd dat het stranden van hun ongelukkige huwelijk ook werkelijk verlossing zal brengen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant