In de Utrechtse wijk Zuilen prijkt sinds deze week een QR-code op straatnaamborden die verwijzen naar prins Bernhard. Het doel: bewustwording creëren over het naziverleden van de prins. Op straat zijn mensen vooralsnog sceptisch. ‘Ik heb toch Google?’
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Hoewel de oorlog bijna tachtig jaar voorbij is, worden de man en vrouw op het Monument voor Zuilense Gevallenen er nog dagelijks mee geconfronteerd. Het tweetal, gehouwen uit natuursteen ter nagedachtenis aan zeventien oorlogsslachtoffers uit de Utrechtse wijk, kijkt uit op de laan en het plein die de naam van prins Bernhard dragen. In 2023 werd het definitieve bewijs gevonden voor zijn NSDAP-lidmaatschap.
Sinds kort vertellen de straatnaamborden een uitgebreider verhaal over Bernhard. Tenminste, er wordt naar verwezen. De gemeente Utrecht heeft de borden van de Prins Bernhardlaan en het Prins Bernhardplein deze week voorzien van een extra strook tekst onder de straatnaam. ‘Voor meer informatie over het leven van Prins Bernhard, zie QR-code’, staat er in kleine letters. Wie de code naast de tekst scant, belandt op de Wikipedia-pagina van de beruchte prins. Daar valt onder meer te lezen over zijn lidmaatschap van de nazipartij, zijn rol in de Lockheed-affaire, en zijn buitenechtelijke kinderen.
Raadslid Dirk-Jan van Vliet (D66), een van de aanjagers van het initiatief, memoreert hoe de discussie in de Utrechtse gemeenteraad zo’n anderhalf jaar geleden oplaaide. Toen kwam het nieuws naar buiten dat Bernhards originele lidmaatschapskaart van de NSDAP was gevonden in zijn privéarchief. ‘We wisten eigenlijk al van Bernhards naziverleden’, zegt Van Vliet. ‘Maar toen het tegendeel niet werd bewezen na de onthulling van dat archief, hebben we besloten iets te doen aan de naamgeving van deze straten.’
Het plan is niet uniek. De gemeente Rotterdam stelde in 2021 al voor om alle straatnamen van een QR-code met uitleg te voorzien. ‘Een geschiedenisles by walking around’, zo werden de plannen gepresenteerd.
In Zuilen is het donderdagmiddag nog niet bepaald dringen om de QR-code te scannen. ‘Misschien ben ik oldskool, maar ik heb toch Google?’, vraagt een Utrechtse voorbijganger zich af. Ook Geert ‘s Jongers (64), die de kleine letters niet zelf kan lezen omdat hij zijn bril niet op heeft, ziet het nut van het initiatief nog niet in. ‘Zonde van het geld. Wat kom ik dan te weten, dat het een vrouwenverslinder en een oplichter was?’, lacht hij. ‘Dat wist ik al hoor, maar ik ben dan ook al wat ouder.’
Met de QR-code kiest Utrecht bewust voor een minder rigoureuze aanpak dan bijvoorbeeld het Cultuurfonds, dat sinds november 2023 niet langer het Prins Bernhard Cultuurfonds heet. ‘We wissen de geschiedenis niet uit door bordjes weg te halen, maar plaatsen er juist wat bij’, legt raadslid Van Vliet uit. ‘Wat ons betreft is het een voorzetje voor hoe we kunnen omgaan met straatnamen die zijn vernoemd naar foute figuren, over wie het vaak gaat in het politieke en publieke debat.’
Die debatten worden de laatste jaren niet alleen in Utrecht gevoerd. Vaak gaat het over figuren die een duistere rol hebben gespeeld in het koloniale verleden van Nederland, zoals Jan Pieterszoon Coen of Witte de With. Maar de discussies zijn niet alleen van deze tijd: zo heette de Vrijheidslaan in Amsterdam vroeger de Stalinlaan, totdat de Sovjet-Unie in 1956 Hongarije binnenviel.
Historicus Rens Bleijenberg ‘verandert iedere dag wel eens van mening’ over het al dan niet vervangen van straatnamen. Als onderdeel van zijn masterscriptie deed hij enkele jaren geleden onderzoek naar de straatnamen in de Utrechtse wijk Lombok, waar meerdere straten zijn vernoemd naar zeevaarders. Hij geeft er zo nu en dan ook rondleidingen om bewustwording over het koloniale verleden te creëren.
‘In het geval van J.P. Coen snap ik dat je die naam wil verwijderen, maar aan de andere kant wis je ook iets uit waardoor het verhaal misschien niet meer wordt vertelt’, zegt Bleijenberg. Straatnamen zijn volgens hem juist een manier om op een laagdrempelige manier in aanraking te komen met het verleden. ‘Je loopt er zo tegenaan, zonder een kaartje voor een museum te kopen of een boek open te slaan. Daarna is het aan je eigen nieuwsgierigheid.’
In de database van straatnamenexpert René Dings duikt de naam ‘Bernhard’ in totaal liefst 462 keer op. Veelvoorkomend zijn combinaties met ‘-laan’, of ‘-straat, maar ook het Friese ‘-strjitte’ komt een enkele keer voor. Daarnaast telt ons land vier straten die de naam van zowel Bernhard als koningin Juliana dragen, zoals het Juliana Bernhardplein in Oisterwijk.
Ook wordt erop los gevarieerd met het predikaat ‘Prins’ of ‘Pr.’. In sommige gevallen moet Bernhard het stellen zonder zijn titel. ‘Het zou kunnen zijn dat één van de Bernhardstraten naar een andere Bernhard is genoemd, maar die kans lijkt me niet zo groot’, aldus Dings.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant