Je kunt mensen niet van hun leed bevrijden. Of, althans, niet met therapie. Dat is de conclusie van Flip Jan van Oenen, na een leven lang te hebben gewerkt als systeemtherapeut. ‘Het schiet vaak niet op’, zei hij in een interview in deze krant; slechts een kwart van de mensen knapt op dankzij therapie. Van Oenen denkt dat we zijn ‘vervreemd van het idee dat psychisch lijden bij het leven hoort en dat we in staat zijn dat te verdragen’. Juist dat verdragen is volgens hem de oplossing.
Zou het? Ik moest denken aan een speech van Bernie Sanders, waarin hij mensen in het publiek vroeg hoe het voelt om in financiële onzekerheid te leven, ‘from paycheck to paycheck’. ‘Stressvol’, riep een vrouw. ‘Bang dat je wereld uit elkaar valt’, zei een man. ‘Algehele onzekerheid’, voegde een aanwezige toe. Iemand noemde het een vorm van ‘psychologische oorlogsvoering.’ Anderen in het publiek knikten, de monden strak, tranen in hun ogen. Dit leken me geen mensen die niet snappen dat lijden bij het leven hoort - dit leken me mensen die elke dag al meer moeten verdragen dan ze eigenlijk aankunnen.
Ook in mijn omgeving zie ik veel mensen leven op hun tandvlees. Als ik buren of vrienden vraag hoe het gaat, zeggen ze vaak: moe, gestresst, overvraagd. Ze werken te hard maar verdienen te weinig om zonder zenuwen de rekeningen te betalen en boodschappen te doen. Wanneer ze thuiskomen wacht er mantelzorg, het huishouden, kinderen helpen die op hun beurt weer worstelen met de prestatiedruk op school. En deze neoliberaal-kapitalistische molen moet altijd maar doordraaien, want er is nauwelijks hulp, geen vangnet, geen ademruimte.
Psychiater Branko van Hulst vindt dat er meer oog moet zijn voor de maatschappelijke omstandigheden achter een stoornis. In een interview met deze krant gaf hij het voorbeeld van een vrouw die bezwijkt onder de werkdruk en in een tochtig huurhuis woont. Ze is somber, voldoet aan de criteria van een depressie. Als behandelaar geef je therapie, misschien medicatie, zegt Van Hulst.‘Als niets werkt, noemen we zo iemand therapieresistent. We zeggen dan eigenlijk: jij bent iemand bij wie de behandeling niet werkt. Maar ondertussen heeft deze vrouw nog steeds een slechte baan en een vervelende huisbaas. Die omstandigheden blijven bestaan omdat onze blik naar het individu wordt getrokken.’
De Britse klinisch psycholoog Lucy Johnstone vindt ook dat je de context en iemands reactie erop niet kunt scheiden. We kunnen lijden niet vermijden, zegt ze. ‘Maar creëert het huidige kapitalisme meer van het soort lijden dat gelabeld wordt als ‘slechte mentale gezondheid’? Ja, ongetwijfeld.’ Het kapitalistisch systeem ontzegt enorme aantallen mensen dat wat ze nodig hebben om comfortabele en vervullende levens te leiden, stelt Johnstone. En onder datzelfde kapitalisme wordt emotioneel lijden ontdaan van zijn maatschappelijke en politieke dimensie, en gereduceerd tot individueel struikelblok.
Hoe absurd dat eigenlijk is, blijkt uit een langlopend Nieuw-Zeelands onderzoek. Tegen de tijd dat de deelnemers 45 jaar oud waren, had 86 procent voor kortere of langere tijd voldaan aan de criteria van ten minste één geestelijke aandoening. ‘Psychische stoornissen treffen uiteindelijk bijna iedereen’, constateren de wetenschappers. ‘Mensen die langdurig geestelijk gezond blijven, zijn een zeldzame uitzondering.’
Hoe kan het toch dat – binnen de psychiatrie en daarbuiten – er nog zoveel mensen zijn die mentale ellende enkel zien als een hoogstpersoonlijke kwestie, waar je het best in je eentje mee worstelt? Veel lijden is een collectief probleem. Vaak is niet de mens ziek, maar de maatschappij ziekmakend – geen wonder dat therapie lang niet altijd werkt.
Het is hoog tijd om op een nieuwe manier naar geestelijke gezondheid te kijken: het psychische is politiek. En het juiste antwoord op ziekmakend kapitalisme is niet om het systeem dan maar beter te leren verdragen. Kom nou. We zijn niet vervreemd van het idee dat lijden bij het leven hoort, we zijn vervreemd van het idee dat we de macht hebben om het kapitalistisch systeem te veranderen of verwerpen. Van Oenen heeft gelijk: je kunt niet iedereen met therapie van hun leed verlossen. Maar als we samen in verzet komen, kunnen we onszelf bevrijden.
Over de auteur
Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist en columnist van de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns