Schandalig, ruïneus, nog nooit eerder vertoond – West-Europa reageerde vrijwel unaniem op de meeting van Donald Trump en JD Vance met president Zelensky. Nu de storm is gaan liggen, was er één reactie die eruit sprong.
In de stortvloed aan verontwaardigde reacties op de schandalige behandeling van Zelensky in the oval office de afgelopen tijd, sprong één alinea er voor mij uit, als voorbeeld van een uniek perspectief. De vertaling is van mijn hand; minder letterlijk maar waarheidsgetrouwer dan de machine translations die de ronde doen op het internet. Ik citeer:
‘Onze afschuw werd tevens gewekt door de sfeer in het Oval Office tijdens dit gesprek; de sfeer die wij ons zo goed kunnen herinneren van verhoren door de SB (Poolse equivalent van de Stasi, red.) en van de communistische rechtbanken. Ook ons werd destijds, in opdracht van de almachtige communistische politieke politie, door rechters en aanklagers uitgelegd dat zíj alle kaarten in de hand hadden – en wij geen enkele.’
Over de auteur
Aleksander Grocz is onderzoeker gedrag en cultuur bij De Nederlandsche Bank en studeert filosofie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Bijna terloops wordt een diep verschil in ervaringshorizon blootgelegd. Enerzijds westerlingen die al tachtig jaar vrede en welvaart kennen, die het optreden van Trump en Vance becommentarieerden als ondiplomatiek, shockerend, nooit eerder vertoond, onbehouwen, scandaleus, ruïneus. Er werd hier iets afgebroken, kapotgemaakt; hier ging iets verloren. Anderzijds burgers van het voormalig Oostblok, voormalige socialistische landen, voor wie deze vertoning een oud spook was dat weer opduikt in een nieuwe gedaante.
De passage is afkomstig uit een brief aan Tump van Lech Wałęsa, boegbeeld van de Poolse anti-communistische vakbeweging Solidarność (‘Solidariteit’) en latere president van Polen. Wałęsa uitte in de brief samen met 38 andere oud-dissidenten en politiek gevangenen zijn afgrijzen over de vernedering van Zelensky en de afpersing van Oekraïne.
Wałęsa’s stem is niet onbekend of onbetekenend voor de Verenigde Staten. Als vakbondsleider en het publieke gezicht van Solidarność speelde hij een belangrijke rol in het ten val brengen van het communisme in Polen; zijn inspanningen werden al in 1983 erkend met een Nobelprijs voor de Vrede. Voor dit verzet werd hij, samen met andere dissidenten, gevangengenomen en na zijn vrijlating door de veiligheidsdiensten zeer invasief gevolgd.
Na 1989 gold hij als het Oost-Europese gezicht van de gewonnen strijd tegen het communisme en werd daarvoor door Bush sr. beloond met de Presidential Medal of Freedom; in 2011 ontving hij de Ronald Reagan Freedom Award.
Het sentiment dat Wałęsa en zijn collega-dissidenten in de brief verwoorden is niet heel anders dan de andere uitingen van afschuw over de meeting in het Oval Office. Maar het diepe verschil in ervaringshorizon dat in de aangehaalde alinea wordt blootgelegd, is moeilijk in woorden over te brengen.
De verwijzing naar verhoren door veiligheidsdiensten roept voor een Oost-Europeaan geen abstracte beelden van een verhoorkamer op zoals je die weleens op tv hebt gezien. Zij roept beelden op van echte plekken, met echte muren, waar echte mensen soms voorgoed achter verdwenen. Voor een Pool zal dat Mokotowo zijn, voor een Litouwer Lukiškės. Het herinnert aan het repressieapparaat dat niemand ongemoeid liet, aan een maatschappij waarin je niemand echt kon vertrouwen.
Zelfs als je te jong bent om het zelf te hebben meegemaakt, krijg je via het collectieve geheugen een levendige herinnering mee. Ik was 7 jaar oud toen de Muur viel, en 12 toen mijn ouders en ik naar Nederland verhuisden. Niettemin draag ik voor altijd een gedeelde herinnering bij me aan wat het is om in een onvrij land te leven. Daarom wordt wat zich in de VS afspeelt door Oost-Europeanen, jong en oud, niet enkel gezien als afbraak, als het verlies van iets waardevols, maar als de dreigende terugkeer van iets wat men juist voorgoed hoopte te verliezen.
Jarenlang werden de waarschuwingen van ex-communistische landen over Rusland afgedaan als russofoob alarmisme. Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne zijn West- en Oost-Europa in rap tempo nader tot elkaar gekomen over de dreiging die Rusland vormt. Maar zelfs binnen dit nieuwe bewustzijn zal de ervaringskloof leiden tot verschillende inschattingen. Je oordeelt immers anders als je een verlies wilt stelpen, dan wanneer je een herrijzenis wilt tegenhouden.
In deze tijden van existentiële dreiging doen we er in West-Europa goed aan om niet alleen het advies van de oostelijke mede-Europeanen serieus te nemen, maar ook hun geleefde ervaringen. Als bron van inzicht, maar ook van veerkracht en perspectief: Wałęsa en zijn lotgenoten laten zien dat weerstand bieden zin heeft – ook als je niet alle kaarten in de hand hebt.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant