Het ‘voor wat, hoort wat’-idee achter de Amerikaanse grondstoffendeal met Oekraïne is niet nieuw. Al tijdens de Tweede Wereldoorlog lag een vergelijkbaar idee ten grondslag aan Amerikaanse hulp voor het Verenigd Koninkrijk. De inzet: vrijhandel, en een stukje Trinidad.
is datajournalist van de Volkskrant en analyseert en schrijft over het nieuws in cijfers.
De Caribische cruise waarmee Amerikaans president Franklin Roosevelt in december 1940 zijn verkiezingswinst aan het vieren was, werd ruw onderbroken door een brief van zijn Britse collega Sir Winston Churchill. De toekomst van het Verenigd Koninkrijk werd steeds penibeler. In de strijd tegen de Duitsers konden de Britten niet meer zonder Amerikaanse steun, in de vorm van geld, krediet en wapens.
De Amerikanen konden eigenlijk niet anders, legde Churchill uit met de hem zo typerende bravoure. ‘Als u, zoals ik geloof, ervan overtuigd bent, meneer de President, dat de nederlaag van de nazi- en fascistische tirannie van groot belang is voor het Amerikaanse volk en het westelijk halfrond, dan zult u deze brief niet beschouwen als een verzoek om hulp, maar als een uiteenzetting van de minimale stappen benodigd om ons gezamenlijke doel te bereiken.’
Over deze rubriek
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Roosevelt schrok van de brief. De Democratische president wilde de Britten helpen in de steun tegen Adolf Hitler, maar was gebonden aan de wettelijk vastgelegde neutraliteit van de Verenigde Staten. Ook moest hij het Congres zien te overtuigen. Een groot deel van de Republikeinen stelde zich isolationistisch op. De oplossing die Roosevelt na felle debatten in maart 1941 door het Congres wist te loodsen was de zogeheten Lend-Lease Act (Leen- en pachtwet). Voortaan mochten de VS landen die tegen Duitsland vechten voorzien van voedsel en wapens.
De militaire steun betrof dus officieel een lening, maar de Amerikanen verwachtten in ruil wel een tegenprestatie, net als Donald Trump ruim tachtig jaar later van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky.
De tot nu toe geleverde hulp kreeg Oekraïne overigens via zo’n zelfde leen- en pachtwet, op 9 mei 2022 getekend door ex-president Joe Biden. (Niet toevallig precies op de dag dat Rusland jaarlijks zijn overwinning op nazi-Duitsland herdenkt.) Oekraïne kreeg toen onder andere de toezegging van ruim negenhonderd tanks. Een substantiële bijdrage aan de Oekraïense strijdkrachten – hoewel deze in het niet valt bij de 37.323 tanks die de Verenigde Staten bondgenoten in de Tweede Wereldoorlog leverden.
Al voor de Leen- en pachtwet had Roosevelt een geitenpaadje gevonden om de Britten te steunen. In 1940 kreeg het Verenigd Koninkrijk vijftig torpedojagers van de VS, in ruil voor stukken land op eilanden in het Britse Rijk, waaronder Trinidad, Jamaica en Newfoundland, om legerbases te stichten.
De wapens bleven officieel eigendom van de VS, al was niet duidelijk hoe dat precies zou uitwerken. Belangrijker voor de VS was een andere voorwaarde: alle landen die hulp kregen, beloofden hun economie na de oorlog open te stellen voor vrijhandel. Een bittere kluif voor de Britten, die het Gemenebest liever als gesloten handelsblok wilden handhaven.
‘De morele economie van de hulp’ noemt Thomas Bottelier dit. Bottelier is docent internationale betrekkingen en militaire historie aan de Universiteit Utrecht. De gulle gever verwacht niet alleen tegenprestaties in de vorm van geld, stukken land of waardevolle metalen, maar ook dankbaarheid en inspraak in hoe de ontvanger de oorlog voert.
De Amerikanen steunden in de Tweede Wereldoorlog ook onder andere de Sovjet-Unie, China en Frankrijk met ‘geleend’ oorlogsmateriaal en voedsel. Daarbij was de verhouding met Charles de Gaulle verre van gemoedelijk, Roosevelt had een hekel aan de Franse generaal. Churchill liet niet over zich heen lopen, maar De Gaulle stelde zich bij vlagen zo geprikkeld op tegenover de Amerikanen dat het zelfs Churchill te ver ging.
De Republikeinse minderheid in het Congres was uiterst sceptisch over deze leenconstructie. Senator Robert Taft vergeleek het plan met het uitlenen van kauwgom; ‘die hoef je zeker niet terug.’ Maar ook binnen Roosevelts regering waren er tijdens de onderhandelingen over de wet plannen voor vergaande terugbetalingsconstructies. 2 miljard dollar aan borg bijvoorbeeld, of het verkopen van Britse bezittingen in Zuid-Amerika.
Bottelier ziet Zelensky nog meer als een De Gaulle dan een Churchill. ‘Hij heeft een kaarsrechte rug, is vaak kritisch en beschuldigt bondgenoten van lafheid als ze niet genoeg doen.’ Net als bij De Gaulle en Churchill heeft deze niet-onderdanige houding Zelensky tot nu toe veel steun opgeleverd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant