Acht Canadese politiemannen begonnen in 1940 aan een barre tocht door poolgebied, gewapend met een filmcamera. Doel: aan de wereld, en vooral de Verenigde Staten, laten zien dat het gebied toch echt van Canada is.
schrijft voor de Volkskrant over historische onderwerpen.
Op 23 juni 1940 zeilde vanuit de haven van Vancouver het expeditieschip RCMP St. Roch met aan boord acht Canadese politiemannen richting de Beringstraat. Doel van de tocht was de Noordwestelijke Doorvaart, de zeeverbinding tussen de Atlantische Oceaan en de Stille Oceaan via het uitgestrekte Canadese poolgebied. Slechts één keer eerder had een schip de route succesvol voltooid. Tussen 1903 en 1906 had het Noorse schip Gjøa, onder bevel van niemand minder dan de ontdekkingsreiziger Roald Amundsen, de Noordwestelijke Doorvaart afgelegd van oost naar west. De bemanning van de St. Roch wilde de zeeweg in omgekeerde richting volgen.
De expeditie, onder bevel van Royal Canadian Mounted Police-sergeant Henry Larsen (1899-1964), had voor meer dan twee jaar voedsel en uitrusting aan boord. Onderweg zouden ze aanleggen bij afgelegen handelsposten, Inuit-nederzettingen en historische locaties – plaatsen waar eerdere ontdekkingsreizigers hadden vastgezeten in het ijs, of waren bezweken aan ontberingen.
Het lijkt een vreemd moment voor een expeditie – Canada was sinds september 1939 in oorlog met Duitsland – maar de tocht was meer dan zomaar een poolreis. Het werkelijke doel ervan was politiek – vandaag de dag weer helemaal actueel. Amerika betwistte de Canadese soevereiniteit over het poolgebied. Aanwezigheid van een schip bemand door Canadese ‘mounties’ moest die soevereiniteit onderstrepen.
In deze serie duikt de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen met een parallel met het heden.
Canada had het Noordpoolgebied min of meer cadeau gekregen. In 1880, dertien jaar na de Canadese onafhankelijkheid, schonk de Britse regering al haar territoriale claims in de Arctische Archipel aan de regering in Ottawa, maar daarbij waren twee moeilijkheden. Allereerst was niet helemaal duidelijk waarop de Britse gebiedsaanspraken waren gebaseerd.
Britse zeevaarders waren in de loop van de 19de eeuw bij bosjes gesneuveld bij de zoektocht naar de Noordwestelijke Doorvaart, maar dat is geen solide onderbouwing voor territoriale soevereiniteit. In de tweede plaats deed de Canadese regering in administratieve én praktische zin niets met haar nieuwe gebieden. Na 1880 liet de overheid zich decennialang nauwelijks zien in de Arctische Archipel.
Dat begon ook de Amerikanen op te vallen. Washington weigerde de Canadese claim over de zeven meest noordelijke eilanden in het poolgebied te erkennen, met als belangrijkste reden (erg kort samengevat) dat Canada de gebieden niet gebruikte of beheerde. Toen Ottawa na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog de enige politiepost in het noordelijke gebied sloot, werd de claim op het gebied wel heel discutabel.
Daar moest de St. Roch iets aan doen. In de eerste zomer bezocht het schip onder meer een afgelegen politiepost op Victoria Island en een handelsmissie van de Hudson Bay Company. Op 25 september 1940 ging het schip voor anker in een afgeschermde baai en maakte de bemanning zich klaar voor een lange poolwinter.
Op oude filmbeelden is te zien hoe het schip tijdens die winter bezoek krijgt van groepen nomadische Inuit. Die opnamen krijgen een andere betekenis als je de eigenlijke missie van de St. Roch kent. De beelden van bemanningsleden die sjouwen met husky’s, de bezoekjes aan historische plaatsen en schipper Larsen die op stiekem meegebrachte ijshockeyschaatsen over een bevroren meertje gaat; ze zijn stuk voor stuk bedoeld om de Canadeesheid van het poolgebied én de bewoners uit te stralen.
De beelden zijn om meer redenen fascinerend. De Inuit lijken nog nauwelijks door de moderniteit te zijn aangeraakt. Hun bestaan stond op het punt voorgoed te veranderen en de expeditiefilm laat nog net een restje van hun traditionele leefwijze zien.
Dan is er de bijna totale afwezigheid van de oorlog. De St. Roch-expeditie duurde van 23 juni 1940 tot 11 oktober 1942. Terwijl de bemanning zich vergaapte aan walrussen en ijsberen, voltrok zich ver buiten beeld de Tweede Wereldoorlog. Die oorlog komt alleen even voorbij als de St. Roch helemaal aan het einde van de reis een Atlantisch konvooi richting Engeland ontmoet. Verder is de film een aaneenschakeling van vredige sfeerbeelden uit het ijs.
Na de eerste overwintering lukte het schipper Larsen en zijn bemanning pas laat in de zomer van 1941 om de St. Roch los te krijgen uit het pakijs. Na zes weken varen ging het schip op 11 september 1941 voor anker voor een tweede winter. Halverwege die winter overleed bemanningslid Albert Chartrand aan een hartaanval. Van rotsblokken en losse stenen bouwde de crew van de St. Roch een metershoge cairn bij het graf, een stenen toren waarin ze een reisverslag achterlieten. Tragisch, maar ook een boodschap aan de wereld: hier stierf een Canadese politieman, hier geldt de Canadese wet.
Op 11 oktober 1942 bereikte de St. Roch de haven van Halifax aan de Canadese oostkust. Daarmee was het werk nog niet voltooid. Twee jaar later voer de St. Roch opnieuw door de Noordwestelijke Doorvaart, dit keer van Halifax naar Vancouver. Die tweede reis duurde maar 87 dagen. Daarmee werd Henry Larsen de eerste zeevaarder die de route in beide richtingen voltooide én de eerste die de tocht aflegde in één seizoen.
In 1987 vernoemde de Canadese kustwacht een ijsbreker naar Larsen. Tot de dag van vandaag vaart de CCGS Henry Larsen ieder jaar aan het begin van de zomer door de Noordwestelijke Doorvaart om zo de Canadese soevereiniteit over het gebied te bevestigen. En elk jaar, vlak na de Canadezen, volgt een Amerikaanse ijsbreker, zonder toestemming van Ottawa, om zo de Canadese soevereiniteit te betwisten.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant