Jarenlang waren eurobonds als radioactief afval: Nederlandse politici liepen er het liefst in een grote boog omheen. Maar nu ook zuinigere landen dan Nederland zich door de oorlogsdreiging ineens voorstander van gezamenlijke Europese leningen tonen, lijkt het tij te keren.
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over de financiële sector.
Denemarken is plotseling vóór. Net als Finland en de Baltische staten. En zelfs het ultrazuinige Zweden, dat zich ooit trots ‘het gierigste land van de EU’ noemde, is niet langer mordicus tegen. ‘In deze situatie denk ik dat men niets moet utesluta’, zei minister van Financiën Elisabeth Svantesson vorige maand.
Wat de Zweedse regering niet wil uitsluiten? Eurobonds, oftewel gezamenlijke EU-obligaties, een soort super-staatsleningen. In plaats van in hun eentje geld te lenen, gaan EU-lidstaten in het geval van eurobonds samen de kapitaalmarkt op om leningen los te peuteren bij pensioenfondsen, banken en andere investeerders.
Vergelijk het met een creditcard. Normaliter bestaat de EU uit 27 verschillende creditcards, waarbij de Grieken en Italianen gezien hun hoge staatsschuld hooguit een zilveren exemplaar hebben, terwijl landen met lage schulden, zoals Denemarken, Zweden en (in iets mindere mate) Nederland een gouden creditcard kunnen laten wapperen. Eurobonds voegen al dat plastic samen tot één collectieve platinum creditcard, betogen voorstanders.
Maar voor de Russische invasie van Oekraïne waren gemeenschappelijke schulden politiek anathema in de zuinigste landen. Alleen de ‘coronabonds’ van 2020, toen regeringsleiders tijdens de pandemie een reddingsplan van 750 miljard euro overeenkwamen, konden nog net door de noordelijke beugel. Daarna luidde het devies weer als vanouds: van samen lenen komt samen wenen.
Want als de Fransen, Italianen en Grieken goedkoper kunnen lenen dankzij de kredietwaardigheid van de zuinigere landen, zijn ze vast minder geneigd om hun staatsschuld te verminderen, net zoals kroeglopers met andermans creditcard misschien net een rondje meer geven dan verstandig is, betoogden tegenstanders. ‘Te veel EU-lidstaten krijgen al te lang te goedkope kredieten’, verwoordde de toenmalige Finse premier Jyrki Katainen het tijdens de eurocrisis. ‘Eurobonds zouden dit probleem alleen maar institutionaliseren.’
Hoe anders is het sentiment nu de Amerikaanse president Donald Trump zich steeds verder afkeert van het trans-Atlantische bondgenootschap en ondertussen openlijk dreigt Groenland in te pikken. Het heeft de Deense premier Mette Frederiksen van de weeromstuit tot pleitbezorger gemaakt van meer staatssteun, meer geld voor de EU en meer gemeenschappelijke schulden – maatregelen die ze vijf jaar eerder nog ‘volslagen gek’ had genoemd. ‘Spend, spend, spend!’ was donderdag haar mantra tijdens de EU-top over de Europese veiligheid.
Ook de Finse premier Petteri Orpo sprak zich uit voor Europese oorlogsobligaties, zolang het geld maar niet ten goede komt aan de westerlijke of zuidelijke lidstaten, maar aan frontlanden als Finland, Polen en de Baltische staten, die in geval van nood de kastanjes uit het vuur zullen moeten halen voor Europa. ‘De bedragen zijn zo groot dat we het niet alleen af kunnen’, zei Orpo.
De beoogde Duitse bondskanselier Friedrich Merz zou weleens voor de belangrijkste ommezwaai kunnen tekenen. De christendemocraat probeert dezer dagen met stoom en kokend water het grondwettelijke Duitse schuldenplafond te doorbreken om honderden miljarden euro’s aan Duitse defensie-investeringen mogelijk te maken. ‘Mocht het vanavond gebeuren dat Trump daadwerkelijk een terugtrekking uit de Navo aankondigt, dan zijn wij als Duitsland de eersten die hierop adequaat anticiperen’, zou hij zijn fractiegenoten volgens Der Spiegel hebben voorgehouden.
Merz’ pleidooi voor de militaire onafhankelijkheid van Europa voedt de verwachting dat hij minder afwijzend tegenover eurobonds zal staan dan zijn voorgangers. Tijdens de veiligheidsconferentie van München zei Merz dat hij er in elk geval voor open staat om gezamenlijke ‘defensie-obligaties’ te overwegen.
Zo kwam de Nederlandse regering de laatste weken meer en meer alleen te staan als geharnaste tegenstander van Europees schuldpapier, met Oostenrijk en Ierland als enige uitgesproken medestrijders. Het lastige voor het kabinet-Schoof is dat ditmaal ook landen met lagere staatsschulden dan Nederland, zoals Estland, Denemarken en Zweden, naar eurobonds neigen. Daardoor lijkt de traditionele Nederlandse retoriek over zuinige (lees: noordelijke) en spilzuchtige (lees: zuidelijke) landen over de houdbaarheidsdatum.
Bovendien dreigde een herhaling van het diplomatieke echec van 2020. Terwijl colonnes van met lijken volgestapelde vrachtwagens door de straten van het Italiaanse Bergamo reden, wekten premier Mark Rutte en minister Wopke Hoekstra (Financiën) de woede van hun EU-collega’s met hun aanvankelijke njet tegen noodsteun en coronabonds. Dat Hoekstra de Italianen juist toen ter verantwoording riep voor hun gebrekkige financiële buffers, viel niet in goede aarde. ‘Walgelijk’, vond de Portugese premier António Costa.
Dat echter zelfs in Nederland de panelen aan het verschuiven zijn, bleek de voorbije dagen. Donderdagavond schaarden de EU-leiders, inclusief premier Dick Schoof, zich tijdens de EU-top achter het ‘Herbewapen Europa’-plan van de Europese Commissie, dat komende jaren 800 miljard euro moet vrijmaken voor het opkalefateren van de defensie-industrie.
Een deel daarvan, 150 miljard euro, moet komen van gezamenlijke Europese leningen. De Commissie gaat daarbij zelf de kapitaalmarkt op om geld te lenen, met als onderpand de reserves in de mede door Nederland gespekte EU-begroting. Ogenschijnlijk gaat het hier dus om de gemeenschappelijke schulden waar critici van eurobonds tegen zijn.
Toch besloot uitgerekend de VVD, van oudsher allergisch voor elke vorm van schulddeling, een oogje dicht te knijpen. VVD-leider Dilan Yeşilgöz verklaarde woensdag tijdens een Kamerdebat dat ze eurobonds, gezien de dreiging van een escalerende oorlog, niet bij voorbaat wil afschieten. ‘Ik beheers mij, want er staat nu iets groters op het spel. Dat is namelijk onze manier van leven, onze vrijheid, onze veiligheid.’
Symptomatisch voor het kerende tij was de wonderlijke hoofdrol die een verkeersopstopping donderdag speelde in Den Haag. De Tweede Kamer stemde over een motie om Nederland niet te laten deelnemen aan het Herbewapen Europa-plan, omdat ‘Nederland principieel tegen gezamenlijke Europese leningen is’.
De motie haalde het echter niet, omdat de voorstanders – PVV, NSC, BBB, SP, SGP en FVD – één stem tekortkwamen, nota bene die van indiener Joost Eerdmans (JA21). Die bleek in de file te staan. Twee eerdere moties tegen eurobonds, in december en februari, hadden juist weinig te duchten van files, omdat toen ook de VVD zich nog tegen gemeenschappelijke leningen uitsprak. Dinsdag stemt de Kamer, als de verkeersgoden het willen, opnieuw over Eerdmans’ motie.
Desondanks zijn dus nog altijd drie van de vier coalitiepartijen – PVV, NSC en BBB – fel tegen eurobonds. Premier Schoof en minister Eelco Heinen (Financiën) probeerden de drie partijen daarom te pacificeren met de bewering dat de 150 miljard euro aan gezamenlijke Europese leningen helemaal geen eurobonds zijn, een tactiek die toenmalig premier Rutte ten tijde van de coronabonds ook gebruikte.
Heinen benadrukte dat Nederland geen extra belastinggeld zal hoeven betalen om de leningen mogelijk te maken, en dat lidstaten die uit het fonds van 150 miljard willen putten het geld zelf moeten terugbetalen. ‘Dat zien wij niet als eurobonds’, aldus Heinen.
‘Een semantische discussie’, vindt VU-econoom Wim Boonstra, aartsvader van de eurobond. In 1989 publiceerde hij het eerste pleidooi voor gemeenschappelijk Europees schuldpapier. ‘Als die obligaties worden uitgegeven door de Europese Commissie, gegarandeerd worden door de EU en een gemeenschappelijk Europees doel dienen, zijn het technisch gezien gewoon eurobonds. Punt. Het kabinet mag er een ander etiket op plakken, maar economisch gezien verandert dat niets.’
Harald Benink, de Tilburgse hoogleraar bankwezen en financiering, noemt het ‘een gemiste kans’ dat de Europese Commissie niet juist méér gebruik durft te maken van eurobonds. Het leeuwendeel van de beoogde 800 miljard euro, namelijk 650 miljard euro, moet komen van een versoepeling van de nota bene recentelijk al versoepelde begrotings- en schuldenregels uit het Groei- en Stabiliteitspact. Brussel wil het door de vingers zien wanneer landen omwille van extra defensie-uitgaven tijdelijk hun schulden en begrotingstekorten laten oplopen.
Het gevaar bestaat dat landen met een hoge staatsschuld, zoals Italië en Frankrijk, door die extra schulden en oplopende rentes in problemen raken, ziet Benink. ‘Dan zullen Nederland en andere via het Europees Stabiliteitsmechanisme noodleningen moeten geven, om te voorkomen dat de euro uit elkaar spat. Je kunt de risico’s dus niet wegmoffelen door te zeggen: we gebruiken zo min mogelijk eurobonds, laat landen zelf maar hogere schulden maken. Sterker, daardoor maak je de risico’s waarschijnlijk groter.’
Niet iedereen is echter gecharmeerd van nieuwe schulden – eurobonds dan wel nationale leningen – om Europa te herbewapenen. De Groningse hoogleraar economie Jakob de Haan zou liever zien dat landen de tering naar de nering zetten via bezuinigingen en/of hogere belastingen. ‘Het idee is nu: we gaan de defensie-uitgaven structureel verhogen door met z’n allen vreselijk veel leningen uit te geven. Terwijl regeringen beter kunnen zeggen: sorry jongens, we moeten helaas pindakaas de belastingen verhogen en de broekriem aanhalen, want we hebben het geld nodig om onszelf te bewapenen.’
Boonstra daarentegen vindt het zonde dat eurobonds alleen uit de hoge hoed worden getoverd in tijden van paniek. In zijn ogen kunnen eurobonds, mits aan strenge voorwaarden gebonden, juist voorkomen dat landen er financieel een rommeltje van maken. ‘Als landen zich niet aan de afspraken houden, kun je ze bijvoorbeeld uitsluiten van een volgende gezamenlijke schulduitgifte. Dan moeten ze in hun eentje de kapitaalmarkt op om geld te lenen, tegen een veel hogere rente. Reken maar dat dit disciplinerend werkt.’
Eurobonds zijn volgens hem de beste manier om eindelijk, naar het voorbeeld van Amerikaanse staatsobligaties, een echte Europese kapitaalmarkt te creëren, die hoognodig is om meer investeringen in de industrie los te krijgen. Kijk naar de VS, zegt hij, waar staten als Californië en New York de voorbije decennia enkele keren (vrijwel) bankroet waren. ‘Toch heeft dit nooit enig effect op de Amerikaanse staat gehad, doordat de Amerikanen dankzij hun staatsobligaties een enorme kapitaalmarkt hebben. Dat hebben we hier ook nodig. Zonder eurobonds is de euro niet echt af.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant