Op 4 november 1995 werd de Israëlische premier Yitzhak Rabin vermoord door een rechts-extremist, een gebeurtenis die het leven van Achinoam ‘Noa’ Nini, die erbij was, voor altijd zou veranderen. Al dertig jaar vecht de zangeres voor vrede.
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Van 2005 tot 2010 was hij correspondent in Jeruzalem.
Het was in de eerste weken van het staakt-het-vuren in de Gazastrook, waarin Israëliërs en Palestijnen van gevangenenruil naar gevangenenruil leefden en haar dochter als dienstplichtige bij een Israëlische gevechtseenheid op de Westelijke Jordaanoever diende, dat zangeres Achinoam Nini het vredeslied Imagine van John Lennon vertolkte. Niet met een knipoog, maar uit het hart.
De Israëlische zangeres voerde de klassieker uit in duet met de Palestijnse zangeres Mira Awad. Ze openden zo in februari de 75ste editie van het legendarische liedjesfestival van San Remo. Van de beroemde Engelse tekst – ‘You may say I’m a dreamer, but I’m not the only one’ – vertaalden ze enkele zinnen naar het Hebreeuws en Arabisch om hun afkomst te onderstrepen.
De opwinding van het moment klinkt een paar dagen later nog door in de stem van de 55-jarige Achinoam Nini, die internationaal bekend is onder de artiestennaam Noa. De twee zangeressen dragen hun vriendschap al jaren uit als bewijs dat vrede tussen Israëliërs en Palestijnen geen droom hoeft te zijn. Halverwege Imagine hadden ze dan ook een gesproken boodschap voor de 22 miljoen televisiekijkers in Italië en de rest van Europa, vertelt ze tijdens een videogesprek vanuit de kleine kibboets aan de Israëlische kust waar ze woont.
‘We zeiden tegen het publiek: artiesten zijn er niet om de bestaande werkelijkheid te weerspiegelen. Het is de rol van kunstenaars om een nieuwe werkelijkheid te scheppen en mensen uit te nodigen ons te volgen.’
De vredesactivist in Nini is opgestaan op 4 november 1995. Ze trad toen als 26-jarige popster op tijdens een massamanifestatie voor vrede in het hart van Tel Aviv. Meer dan honderdduizend Israëliërs onderstreepten die avond hun steun voor het historische vredesakkoord van Oslo, dat de Israëlische premier Yitzhak Rabin twee jaar eerder had gesloten met de Palestijnse leider Yasser Arafat.
De 73-jarige Rabin hield er zelf een toespraak en zong wat beschroomd met het publiek mee over vrede. Meteen nadat hij van het podium was afgelopen, vuurde de Joods-Israëlische rechts-extremist Yigal Amir drie kogels op hem af, waarvan er twee zijn longen doorboorden. Een half jaar later won Benjamin Netanyahu voor het eerst de verkiezingen.
Hoe herinnert u zich de vredesmanifestatie?
‘Ik voelde me heel vrolijk en energiek voor die zee met mensen op het plein met hun spandoeken vol slogans voor vrede. Rabin was heel gelukkig. Ik herinner me dat ik hem omhelsde en kuste en zei dat de mensen van hem hielden. Hij zei nog: ‘Ga niet weg voor ik het vredeslied heb meegezongen.’ Hij was bang dat hij vals zou zingen. Maar ik zei: ‘Maak je geen zorgen, je doet het fantastisch.’ Ik gaf hem nog een knuffel en liep af.
Waar was u op het moment van de moord?
‘Mijn auto stond achter het podium op het parkeerterrein voor artiesten en ik wilde weg zijn voor de menigte naar huis zou gaan. Ik stond daar nog, toen Rabin tien minuten later het podium afkwam. Toen is hij vlak achter mijn rug doodgeschoten. Mijn wereld stortte in. Maar later die avond besloot ik de fakkel die Rabin droeg op te rapen en te proberen het licht te verspreiden.’
Geen herdenking gaat voorbij of Nini staat op zijn sterfdag stil bij de verloren erfenis van Rabin. Vier maanden geleden deelde ze op Instagram oude beelden van een populair Israëlisch televisieprogramma, waarin ze voor Rabin zijn lievelingslied Ha’Reut (‘Broederschap’) had gezongen.
Het is een scène uit een ander tijdperk, en niet alleen omdat de cameravoering van de uitzending nogal langzaam is. Het liedje stamt uit de oorlog met Arabische landen die in 1948 uitbrak, toen Israël zich onafhankelijk verklaarde. De oorlog waarin Israëlische troepen 700 duizend Palestijnse burgers uit hun huizen verdreven. Als jonge officier had Rabin in de plaatsen Lydda en Ramle op de etnische zuivering toegezien. Dat hij bijna vijftig jaar later, na een gestaalde carrière als politicus-militair, de stap zette naar de oprichting van een Palestijnse staat, getuigde van een compromisbereidheid die nu ogenschijnlijk uit de Israëlische politiek is verdwenen.
Al dertig jaar zet Achinoam Nini haar werk in om het idee levend te houden dat Israëliërs en Palestijnen in twee staten naast elkaar in vrede kunnen leven. Ze is daarmee een steeds eenzamer vertolker van hoop in het land tussen de Jordaan en de Middellandse Zee. Zeker na het bloedbad dat Hamas op 7 oktober 2023 in Israël aanrichtte en de verwoestende strafbombardementen waarbij het Israëlische leger Gaza in vijftien maanden goeddeels verwoestte.
Toch houdt ze vol, ook in de verzameling nieuwe liedjes waar ze in reactie op de Gaza-oorlog aan werkt en waarvan ze er dinsdag enkele meeneemt naar Amsterdam, waar ze een kleinschalig akoestisch optreden geeft in de synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente. ‘Het nummer I’m Yours is geschreven in een vijfkwartsmaat – vijf tellen in iedere maat. Het is een verwijzing naar de vijf vingers van de hamsa, het handje dat voor zowel moslims, christenen als joden een symbool is van bescherming.’
De vredesboodschap is Nini niet bepaald met de paplepel ingegeven. Als dreumes verhuisde ze op 2-jarige leeftijd naar New York, waar haar vader een studiebeurs had gekregen. Hoewel ze thuis niet religieus waren, besloten haar ouders hun twee kinderen naar een orthodoxe school te sturen om voeling te houden met hun Joodse afkomst en vaderland Israël. Ze liep er in de jaren zeventig zelfs rond in een T-shirt met het logo van de Jewish Defence League (JDL), vertelde ze onlangs tijdens een op YouTube verspreid openbaar gesprek in een synagoge in Canada.
De JDL was in 1969 opgericht door de zionistische ideoloog Meir Kahane en nam het op zich Joden fysiek te beschermen tegen antisemitisme. Bij de Joodse inwoners van het destijds ruige stadsdeel The Bronx viel die boodschap in goede aarde. Met hun orthodoxe kleren en keppeltjes vielen Nini en haar schoolgenoten op en waren ze geregeld het mikpunt van kinderen uit zwarte gezinnen en Puerto Ricaanse families. Later ging de JDL over tot het plegen van aanslagen en werd in 2001 door de Amerikaanse FBI als een terreurgroep aangemerkt.
‘Veel van de kinderen met wie ik op school zat, wonen nu in de Joodse nederzettingen waar de extremisten wonen’, zegt Nini over die tijd. ‘Ik ben opgegroeid met het idee dat het land from the river to the sea aan ons Joden toebehoort. Ik wist niet dat er zoiets bestond als het Palestijnse volk.’
Als 17-jarige ging Nini op vakantie naar Israël. Ze ging in de natuur wandelen met een groep jongeren en zoals gebruikelijk in Israël liep er een gewapende bewaker mee. Prompt werd ze op hem verliefd. Nini verhuisde alleen terug naar Israël, begon daar een zangopleiding en bracht haar militaire diensttijd tijdens de eerste intifada – de Palestijnse opstand van eind jaren tachtig – als zangeres door in de ‘entertainment unit’ van het Israëlische leger.
Met een mengeling van covers (Material Girl van Madonna) en zelfgeschreven songs in het Hebreeuws debuteerde Nini in 1991 in Israël. Haar stem – warm, aanwezig en opgewekt – trok ook over de grens de aandacht en buitenlands succes maakte haar in Israël alleen maar een grotere ster. Twee jaar later maakte ze met de grote Amerikaanse jazzgitarist Pat Metheny als gids in de studio een plaat. Toen kwamen de vragen.
‘Buitenlandse journalisten wilden weten wat ik van de Palestijnen vond, en de Oslo-vredesbesprekingen. Ik wist nauwelijks waar ze het over hadden, en vroeg Gil Dor, de Israëlische muzikant met wie ik al die jaren al samenwerk, wat ze wilden horen. Hij zei: dan moeten we even praten. Het was schokkend om ineens een ander perspectief te krijgen, en het kostte me veel tijd om de complexiteit te overzien. Maar toen ik het zag was ik zo blij dat met Rabin de weg naar vrede was ingeslagen.’
Het is moeilijk te geloven dat u er allemaal niets van wist. U was zelfs in militaire dienst geweest.
‘Toch is het zo. Ik wist dat er een intifada was, en heb zelfs een goede vriend verloren in die tijd. Toch kon je je onttrekken aan wat de oorzaken waren. Ik leefde in la-la land en droomde ervan net als de zangeres Joni Mitchell te worden. Dat Palestijnen onrecht is aangedaan, en dat ze recht hebben op een eigen staat, drong niet bij me door. Het is ook een kwestie van wat je op school hoort, van je familie, van wat je in de media hoort. Van de, zoals dat tegenwoordig heet, echokamer waarin je verkeert.
‘Veel mensen leven op de kleine oppervlakte van hun dagelijks leven. Ze hebben geen aanleiding om het grotere geheel te zien. Ik wil liever geen historische vergelijkingen maken, maar denk aan hoe de mensen in Duitsland leefden en niet zagen wat er onder hun neus gebeurde.
‘Na 7 oktober is dat natuurlijk in Israël radicaal anders. Iedereen begrijpt dat we met de bezetting een groot probleem hebben. Je kunt er niet aan ontsnappen. De meningen verschillen over de oplossing, maar iedereen weet dat er iets moet gebeuren.’
Voor en na de moord op Rabin waren er twee ervaringen die Nini hielpen geloof te houden dat verandering altijd mogelijk is en dat je de kracht van de menselijke geest nooit moet onderschatten. In 1994 zong ze Ave Maria voor paus Johannes Paulus II en een vol St.-Pietersplein in Vaticaanstad. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat een Joodse artiest voor een paus optrad: geen kleinigheid afgezet tegen de grote rol die de katholieke kerk vanaf de Middeleeuwen had gespeeld bij de verspreiding van antisemitisme.
Het vestigde haar naam in Italië en in 1997 zong ze de titelsong van de film La vita è bella over een Joodse boekhandelaar die met zijn zoontje in een nazi-concentratiekamp belandt. Om de Holocaust te overleven, vertelt hij zijn zoon niet wat er echt aan de hand is, maar overtuigt hij hem op grappige en vindingrijke wijze dat ze in een spel zijn beland en zo houdt hij de moed erin. De film won Oscars voor beste buitenlandse film, beste acteur én de beste muziek.
‘De film gaat over de verbluffende kracht van de menselijke ziel. Meer dan een liedje is de titelsong Beautiful That Way voor mij een idee van het leven dat me tot op de dag van vandaag voortstuwt.’ Begeleid door getokkel van gitaar en mandoline en accordeonmuziek zingt Noa: ‘Smile, without a reason why / Love, as if you were a child / Smile, no matter what they tell you / Don’t listen to a word they say, ’cause life is beautiful that way.’
Terwijl u zich voor vrede inzet, dient uw dochter in het leger. Hoe rijmt u dat met elkaar?
‘Weet je, het leven is complex. Dat moeten wij mensen accepteren en ermee leren omgaan. Het leven is niet zwart-wit, en als je denkt dat iemand je een eenvoudige oplossing gaat geven dan wacht een grote verrassing – want die is er niet. Wat alle autoritaire en religieuze leiders je ook willen doen geloven, alle fascisten en dictators: het leven is niet onder te verdelen in de goodguys en de badguys.’
Wat moet er volgens u gebeuren om het visioen van twee staten naast elkaar eindelijk werkelijkheid te laten worden?
‘We, Israëliërs en Palestijnen, moeten eerst aan elkaar erkennen dat we allemaal het recht hebben om hier te leven. Ik ben hier geboren als vijfde generatie. Mijn voorvaderen kwam eind 19de eeuw uit Jemen over, op de vlucht voor antisemitisme. Daar was hij een rabbijn, omdat Joden geen grond mochten bezitten, hier werd hij boer. Iedereen snapt dat mijn familie nu niet meer terug kunnen naar Jemen, zoals Palestijnen ook niet naar een ander land kunnen worden verdreven. We zijn hier.
‘Als we dat hebben erkend aan elkaar, moeten we excuses aanbieden voor de verschrikkelijke dingen die we elkaar hebben aangedaan. Het doet er daarbij niet toe of iemand goede redenen had om geweld te gebruiken. Beiden hebben op verschrikkelijke manieren bloed vergoten en we moeten leren daar samen om te huilen en te rouwen. En daarna moeten we compromissen sluiten en het land delen.’
Wat geeft u het idee dat dat ooit mogelijk is?
‘We moeten ons niet laten ontmoedigen. In de geschiedenis hebben tal van conflicten tussen volken tientallen jaren, soms eeuwen geduurd. Het is arrogant om te denken dat het in dit geval wel snel op te lossen zou moeten zijn.
‘Maar misschien bespoedigen de catastrofes en verschrikkingen die we nu beleven wel een einde. Ik heb drie keer een natuurlijke bevalling meegemaakt en het kind komt als je het meeste pijn hebt. Natuurlijk, het is mijn positieve brein dat hier spreekt, maar dat moet je ook laten spreken om de toekomst vorm te geven.
‘Er bestaan al jaren vredesorganisaties waarin Israëliërs en Palestijnen samenwerken. Ook na 7 oktober en de oorlog bestaan die nog en ze verdienen veel meer aandacht van mensen zoals jij. Journalisten zijn er goed in om over ellende te berichten, maar onder de radar gebeurt zoveel goed werk dat een nieuwe werkelijkheid schept. De Parents Circle, waarin ouders van beide kanten elkaar vinden nadat ze een kind hebben verloren; of Combatants for Peace, waar oud-soldaten en -strijders samen optrekken.
‘Het oude vredeskamp in de politiek bestaat momenteel niet, maar houd oog voor wat er onder de bevolking gebeurt. Neem Standing Together, waarin Joodse en Arabische Israëliërs samenwerken. Ze organiseren steeds weer demonstraties voor het einde van de oorlog en de vrijlating van de gijzelaars, zamelen geld in voor medicijnen en voedsel voor Gaza. Ze zijn actief op sociale media en hebben grote billboards in het land gezet met de slogan There must be another way. Dat is de titel van een liedje van ons, daar ben ik zo trots op.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant