Zaterdag opent de eerste abortuskliniek van Polen, ook al geldt er de facto een verbod. Activisten willen de politiek uitdagen. ‘We zijn klaar met loze beloftes.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Een lekkage vlak voor de opening van ’s lands eerste abortuskliniek lijkt misschien een probleem, maar dat is buiten de Polen gerekend. ‘Wij floreren als het crisis is’, zegt Kinga Jelinska van het Abortion Dream Team goedgehumeurd tussen de gipszakken en verfrollen. De muren zijn alweer droog. Doorbuffelen bij tegenslag is een noodzakelijke eigenschap in een land waar verandering doorgaans van onderop komt. En in Polen, dat met Malta de strengste abortuswet van de EU kent, ‘is een lekkage de minste van onze problemen’.
Nog even klussen en dan opent kliniek AboTak (tak betekent ‘ja’ in het Pools) de deuren. Daar krijgen vrouwen informatie over abortus en eventueel pillen waarmee ze hun zwangerschap kunnen afbreken. Wie dit liever niet thuis doet, kan gebruikmaken van een aparte ruimte, met begeleiding van het ADT. Volgens de World Health Organization zijn deze pillen tot tien weken de veiligste methode om een zwangerschap buiten een medische omgeving te beëindigen.
Verderop in de straat staan rijen scholieren die het Poolse Lagerhuis bezoeken: de kliniek ligt tegenover het hart van de Poolse democratie. ‘Hier worden de belangrijkste beslissingen van Polen genomen’, zegt activist Natalia Broniarczyk. ‘En ook abortus is een belangrijke beslissing.’ AboTak! is naast kliniek ook ‘een politieke daad’ en, geeft het tweetal toe, ‘een provocatie’. Ze willen de politiek wakker schudden.
De regering van premier Donald Tusk beloofde abortus te legaliseren, maar daar is niets van terechtgekomen. Ondertussen verstomt elders de felle kritiek die zijn rechts-nationalistische voorgangers ten deel viel. ‘In West-Europa denkt iedereen dat met Tusk alles is opgelost. Maar dat is een Pools sprookje.’
In 2020 gingen Polen massaal de straat op nadat de abortuswetgeving werd aangescherpt onder de regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS). De reeds strenge wetgeving werd een de facto verbod. Het waren de grootste demonstraties sinds de val van het communisme. Tijdens de verkiezingscampagne in 2023 beloofde onder meer Tusk om abortus tot twaalf weken te legaliseren. Uit peilingen bleek dat het voor kiezers een belangrijk onderwerp was. Vooral jongeren gingen massaal stemmen, PiS had het nakijken.
Sindsdien is vrijwel niets veranderd. De conservatieve president Duda dreigt zijn veto uit te spreken over een mogelijke versoepeling. Die kans kreeg hij niet. De coalitie, een bonte verzameling partijen van links tot conservatief-katholiek, komt er onderling niet uit. Diverse wetten sneuvelden. Zelfs een voorstel om hulp bij abortus te decriminaliseren – door voorstanders gezien als het absolute minimum – bleek onhaalbaar. Tusk zei nadien dat het zeer onwaarschijnlijk is dat de abortuswetgeving deze regeringsperiode verandert.
Voor Broniarczyk was dit de druppel. ‘Ze maken ons gek met hun beloftes.’ De regering zette de deur wel op een kier. Hulp bij abortus is verboden, maar er kwamen richtlijnen voor de openbaar aanklager om zulke zaken niet te behandelen. ‘Dat willen we weleens zien’, zeggen de activisten strijdbaar in de kliniek, waarmee ze de zaak op het spits willen drijven. De pillen en het nemen ervan zijn niet verboden. Maar het is nu onduidelijk of het verstrekken ervan – bijvoorbeeld in een kliniek – illegaal is. Ze dagen de autoriteiten uit stelling te nemen.
Het idee van AboTak komt voort uit het werk dat ze al langer doen. Met een hulplijn verwijzen ze vrouwen naar betrouwbare leveranciers van abortuspillen en geven advies. ‘Vaak krijgen wij de vraag of we ook een plek hebben waar ze de pillen kunnen innemen.’ De kliniek krijgt een huiskamerachtige uitstraling. ‘We willen af van het gemedicaliseerde beeld van abortus. De meesten vinden immers thuis plaats.’
In Poolse ziekenhuizen vindt wel abortus plaats, op basis van enkele uitzonderingen die de wet biedt. Maar ze vormen een fractie van het geheel. Naar schatting worden in Polen jaarlijks 120 duizend zwangerschappen afgebroken, de meerderheid met behulp van pillen. Het ADT voorzag vorig jaar in 46 duizend abortussen, soms hielpen ze vrouwen met het krijgen van een abortus in het buitenland, waaronder Nederland.
‘De samenleving is erg verdeeld over abortus’, zegt Agnieszka Graff van de Universiteit Warschau, die onderzoek doet naar vrouwenrechten in Polen. ‘We zijn een van de snelst seculariserende landen ter wereld. Maar de katholieke kerk beïnvloedt de manier waarop over abortus wordt gedacht, in termen van schaamte en schuld.’ Een grote meerderheid van de Polen wil terug naar de situatie voor 2020. Maar op vragen over volledige legalisering spreekt uit de antwoorden een zeker voorbehoud.
Poolse politici zijn voorzichtig rondom abortus. Daarnaast is het een onderwerp dat mogelijk ‘stigmatiseert’, zegt Graff. ‘Althans, zo zien politici dat.’ In mei zijn de presidentsverkiezingen. Rafał Trzaskowski, de kandidaat van Tusks partij, is als enige serieuze kanshebber vóór het legaliseren van abortus. Maar het speelt geen hoofdrol in de campagne. In januari zei de commissie voor abortuswetgeving van het Lagerhuis niets meer te doen tot de verkiezingen. Er staat meer op het spel: zonder welwillende president kan Tusk vrijwel ál zijn plannen afschrijven.
‘In Polen wordt altijd een grotere politieke puzzel gelegd’, zegt Graff. ‘Vrouwenrechten vallen vervolgens buiten de boot.’ Onder Tusk is de sfeer bij de vrouwenbeweging omgeslagen van ‘hoop naar verraad’, zegt Graff. ‘Wij hebben jullie in het zadel geholpen bij de verkiezingen, zeggen ze. Nu laten jullie ons in de steek.’ Alternatieven rechts van Trzaskowski zijn ‘angstaanjagend’ voor vrouwenrechten, zegt Graff. ‘Maar het gevaar is dat vrouwen ontmoedigd raken te stemmen.’
Hoewel de komst van de kliniek openlijk is aangekondigd, hebben ze nog geen reacties uit de politiek ontvangen. Wel krijgen ze berichten van Poolse vrouwen. ‘Er vormt zich voor de opening al een rij.’ Broniarzcyk: ‘Ons signaal aan de politici aan de overkant is: wat jullie niet kunnen, spelen wij wel klaar. Met slechts een kleine ruimte, twee wc’s en wat pillen. Onder jullie neus.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant