De wereld stevent af op een nieuwe internationale orde en Europa bereidt zich voor op zijn nieuwe positie: een rijke maar kwetsbare provincie in een wereld waarin de VS, Rusland en China de dienst uitmaken.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
De Europeanen zijn herbivoren in een wereld vol carnivoren, zei de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel in 2018. Deze week gaf Europa zijn vegetarische dieet op. De Europese Unie wil 800 miljard euro investeren in de herbewapening van het continent, een stap die nog maar kort geleden onvoorstelbaar was.
Historische momenten volgen elkaar in razend tempo op. Duitsland breekt met zijn spreekwoordelijke spaarzaamheid en wil schulden maken om zijn defensie te versterken. Frankrijk biedt Europa zijn nucleaire paraplu aan, omdat de Amerikaanse bescherming onzeker is geworden.
De aanstichter van dit alles is de Amerikaanse president Donald Trump. Tachtig jaar lang voelden de Europeanen zich met de Amerikanen verbonden in een democratische waardengemeenschap. In één maand heeft Trump de westerse alliantie op losse schroeven gezet.
De naoorlogse internationale orde lijkt te verdwijnen, maar welke orde komt ervoor in de plaats? Na het neoliberalisme en het neoconservatisme is het nu de beurt aan het neo-imperialisme, schreef buitenlandcommentator Gideon Rachman in de Financial Times. Trump ziet de Russische president Vladimir Poetin en de Chinese president Xi Jinping als zijn enige gelijken op deze wereld, leiders die territoriale expansie zien als de weg naar grandeur voor hun land en voor zichzelf, als de onaantastbare keizers van een groot rijk.
Poetin wil Oekraïne weer inlijven in het grote Russische rijk, Xi wil China herenigen met Taiwan. Trump heeft zijn oog laten vallen op Groenland, het Panamakanaal en Gaza, en praat zelfs over inlijving van Canada.
De Amerikaanse president lijkt Poetin als een geestverwant te zien. Hoewel China door de VS als grootste rivaal wordt beschouwd, heeft Trump ook warme woorden voor president Xi. ‘Hij is Xi duidelijk het hof aan het maken. Hij noemt hem een groot leider en praat over een nieuw wederzijds begrip’, schreef The Wall Street Journal deze week.
Woensdag gaf Trump geen antwoord op de vraag of hij Taiwan wilde verdedigen tegen China. De Taiwanese leiders moeten zich grote zorgen maken als zij zien hoe Trump Oekraïne behandelt, aldus The Wall Street Journal.
In de neo-imperialistische orde heeft elke grootmacht zijn eigen invloedssfeer, waarbinnen hij zwakkere landen mag domineren, onderwerpen of zelfs aanvallen. De zwakkeren – Oekraïners, Gazanen of Groenlanders – hebben weinig tot niets over hun eigen lot te zeggen. Rachman herinnert aan het Congres van Berlijn in 1884 en 1885, waar de Europese grootmachten Afrika onder elkaar verdeelden, zonder enige inspraak van de Afrikanen zelf.
Het denken in invloedssferen heeft zijn eigen veiligheidslogica. Grootmachten blijven uit elkaars achtertuin om conflicten te vermijden. Dat verklaart ook Trumps irritatie met Europa en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, schreef analist Hans Kribbe van het Brussels Institute for Geopolitics deze week.
Voor wie in invloedssferen denkt, hebben Poetins bezwaren tegen een westers georiënteerd Oekraïne een zekere legitimiteit. Onrust zaaien in andermans achtertuin brengt de vrede in gevaar. ‘U speelt met het risico op een Derde Wereldoorlog’, zei Trump in de Oval Office tegen Zelensky.
Zelensky werd donderdag warm onthaald in Brussel, maar Europa probeert daarnaast een breuk met de VS te voorkomen. De aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Europa wordt vooralsnog van cruciaal belang geacht voor de Europese veiligheid.
Via Trump hopen de Europeanen de onderhandelingen over Oekraïne zo veel mogelijk te beïnvloeden. Zonder Amerikaanse rugdekking is het zenden van Europese vredestroepen naar Oekraïne onmogelijk, stellen Europese leiders. ‘Handhaving van de Navo en het bondgenootschap met de VS moeten een absolute prioriteit blijven’, zei de Poolse premier Donald Tusk donderdag.
Maar het Westen als waardengemeenschap bestaat niet meer, daarvoor lopen de waarden van Trumps VS en de Europese liberale democratieën te ver uiteen. Europa moet zich voorbereiden op een ‘post-westerse’ wereld waarin de macht bepaalt wat er gebeurt, aldus Kribbe.
Voor de morele en politieke idealen van Europa zal weinig plaats zijn, denkt hij. Europa kan protesteren tegen schendingen van mensenrechten, sancties nemen tegen schurkenstaten of internationale gerechtshoven inschakelen, ‘maar de wereld draait gewoon door’.
Wat is Europa’s plaats in deze nieuwe orde? Na 1945 maakte het continent deel uit van het Westen dat de wereld lange tijd domineerde, al was het ondergeschikt aan de VS. Tijdens de Koude Oorlog stond het centraal in de wereldpolitiek, als belangrijkste arena voor de strijd tussen de VS en de Sovjet-Unie, schreef de Franse politicoloog Pierre Haroche in zijn vorig jaar verschenen boek Dans la forge du monde.
Met de val van de Muur werd de verwijdering tussen Europa en de VS ingezet. Bovendien verschoof Europa steeds meer naar de periferie van een wereld waarin het zwaartepunt naar Azië verschuift. Europa is een provincie geworden, aldus Haroche. Dat stemt tot bescheidenheid, betoogt hij. Europa moet zichzelf leren verdedigen tegen de felle aanvallen van de buitenwereld, om te beschermen wat de Europeanen dierbaar is.
De gebeurtenissen van de afgelopen week demonstreren in elk geval dat de Europese leiders die nieuwe werkelijkheid onder ogen beginnen te zien, die van Europa als rijke, maar kwetsbare provincie in een steeds rauwere wereld.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant