Schrijver Jaap Scholten bevoorraadt met zijn organisatie Protect Ukraine brigades van het Oekraïense leger. De problemen van Oekraïne nu, zijn onze problemen straks, vreest hij. ‘Mij zijn de ogen geopend over het Russische systeem en zijn intenties.’
schrijft voor de Volkskrant over zingeving.
Na drie jaar intensieve bemoeienis met de oorlog is er één beeld dat schrijver Jaap Scholten ‘enorm en telkens weer’ blijft motiveren: ‘Ik zag het in 2022 op een tentoonstelling in Kyiv, met foto’s van een fotograaf die inmiddels door de Russen is vermoord. Je ziet een uitgemergeld jongetje voor een Oekraïens pantservoertuig. Zijn stadje in het oosten van het land is net van de Russen bevrijd. Hij kijkt zo intens blij. Ik heb zo met hem te doen. Die blik in zijn ogen, die gun ik alle Oekraïense kinderen.’
Op de dag na de Russische invasie in 2022 staat Scholten aan de grens van Oekraïne met Hongarije. In de vrieskou wacht hij op de Oekraïense familieleden van zijn Nederlandse nichtje: een jong echtpaar met drie kleine kinderen en een grootmoeder. Dagenlang staat hij met zijn auto klaar: ‘Ik sliep in een ranzig hotel, om me heen zag ik de totale wanhoop. Vanuit mijn ijskoude voeten voelde ik verslagenheid omhoogtrekken.’
Tot hij een jonge vrouw met rood haar uit een aftands bestelbusje ziet springen. Ze begint dekens aan vluchtelingen uit te delen: ‘Ze deelde barmhartigheid uit, in haar eentje deed ze de stemming omslaan van wanhoop naar hoop.’ Dan weet hij wat hem te doen staat: in actie komen.
Hij besluit zich niet te richten op vluchtelingen, maar op het leger: ‘Ik wilde niet de symptomen, maar het probleem bestrijden: het Russische leger. Zolang dat door kon met bombarderen en steden aanvallen, zouden er vluchtelingen bijkomen. Om dat te stoppen, moet je de Oekraïense strijdkrachten helpen.’
Die gedachte legt de kiem voor Protect Ukraine, een vrijwilligersorganisatie die vier keer per jaar vanuit Nederland naar Oekraïense brigades rijdt. Hun konvooien leveren alles wat nodig is, op wapens na: terreinwagens, helmen, nachtkijkers, generatoren en ja, ook lijkzakken. De bijbehorende site protectukraine.nl heeft inmiddels ruim 5 miljoen euro aan donaties ontvangen.
De vrijwilligers (waartoe hij ook zelf behoort) zijn geen ‘helden’, benadrukt Scholten, die voorzitter van de organisatie is: ‘De helden, dat zijn de mannen en vrouwen aan het front. Zij zijn bereid hun leven te geven voor vrijheid. Wij doen alleen maar wat in onze ogen moet worden gedaan.’
De draai die de Amerikaanse president Trump ten faveure van Rusland heeft gemaakt, vindt hij ‘gruwelijk voor de Oekraïners, maar ook voor ons. Het is een directe bedreiging van de wereldorde zoals we die in de afgelopen tachtig jaar hebben gekend’.
Trumps houding tegenover Poetin stemt hem ‘somber, maar strijdbaar’, capitulatie is geen optie: ‘De Russen kunnen alles vernietigen, maar zullen nooit winnen. De Oekraïners zullen altijd doorvechten. Het is aan ons ze te steunen, onze vrijheid staat ook op het spel.’
Wat heeft u ertoe gebracht zich volledig voor Oekraïne in te zetten?
‘Dat begon bij het onderzoek dat ik deed voor mijn boek Kameraad Baron – Een reis door de verdwijnende wereld van de Transsylvaanse aristocratie. Vanaf 2008 kwam op mijn netvlies hoe essentieel een politiek systeem is – het kan mensen stimuleren tot het goede en ze op het goede pad houden. Maar ontbreekt zo’n systeem, dan dreigt het slechtste in de mens naar boven te komen.
‘Van Transsylvaanse aristocraten die onder het communisme alles waren kwijtgeraakt, leerde ik hoe sadistisch mensen kunnen worden wanneer ze moeten functioneren in een systeem gebaseerd op vernedering. Om het gevoel te behouden dat je ertoe doet, ga je anderen vernederen.
‘Een gravin die een uitreisvisum nodig had omdat haar vader op sterven lag, werd dat door de dienstdoende ambtenaar geweigerd, zonder opgaaf van reden. Het systeem stimuleert zo’n man anderen het signaal te geven: jij betekent helemaal niets. Onder Poetin is dit systeem van vernedering weer herrezen. Ik ben er bang voor, je moet het bevechten.
‘Kijk hoe het er in de Russische gevangenissen aan toe gaat. Foucault (Frans filosoof, 1926-1984, red.) zei dat je om een land te begrijpen het gevangenissysteem moet bestuderen. In Rusland worden gevangenen stelselmatig verkracht en gemarteld. De gevangenis vormt in Rusland voor iedere burger de ultieme dreiging.
‘Sinds 2003 woon ik in Hongarije, mijn vrouw is de dochter van een in 1956 voor de Russen gevluchte Hongaar. Aanvankelijk verbaasde ik me erover hoe paranoïde Hongaren over Russen spraken. Inmiddels zijn mij de ogen geopend over het Russische systeem en zijn intenties.’
Hoe ziet u die?
‘Poetin benadrukt voortdurend hoe superieur de Russen zijn ten opzichte van de rest van de mensheid. In zijn wereldbeeld wordt Europa bevolkt door pedofielen en gays, en worden onze kinderen gedwongen dat te worden. Met hulp van nazi’s wil Europa dat model naar Rusland brengen.
‘Het is te gek voor woorden, maar in het leugenpaleis van het Kremlin kan dit allemaal, net zoals volgens hem de jood Zelensky Oekraïense nazi’s aanvoert. Poetin schildert ons tegenover de Russen af als Untermenschen. Oekraïners ziet hij ook zo. Voor alle Europese volkeren hebben de Russen denigrerende termen – Nederlanders zijn planokoery, hasjrokers.
‘Wint hij deze oorlog, dan zijn de Baltische staten en Moldavië aan de beurt, daarna wij. ‘Onze problemen vandaag, jullie problemen morgen’, zei een Oekraïense vrijheidsstrijder tegen me. Ik vrees dat ze gelijk heeft.
‘De verovering van Europa is een idee dat ver teruggaat in de Russische geschiedenis. Al in de 19de eeuw signaleerde de Franse schrijver Astolphe de Custine dat de Russen Europa als een prooi zien. Daarom wakkeren ze onze onderlinge verdeeldheid aan, ook dat beschreef De Custine al. Dat is nog altijd actueel.
‘Bij Poetin zit een diepe behoefte aan revanche. De bewering van extreemrechtse partijen dat deze oorlog voortkomt uit de dreiging van de Navo voor Rusland, is totale bullshit. Rusland is er op uit Oekraïne, zijn cultuur en identiteit te vernietigen, zoals het dat eerder deed met tientallen omringende culturen en volkeren.
‘Poetin wil dat de Oekraïners zich onderwerpen en voor hem gaan vechten. De Russen hebben zo ook Tsjetsjenen en Syriërs al voor hen laten vechten. Verzet je je daartegen, dan wacht je de dood. Het is een door en door kwaadaardig, fascistisch systeem.’
Welk scenario ziet u voor zich, mocht Oekraïne verliezen?
‘Dan wacht het Oekraïense volk foltering en komen wij tegenover een gigantische legerovermacht te staan. Eind vorig jaar had Rusland 700 duizend man in Oekraïne. Als daar nog eens honderdduizenden Oekraïners bijkomen, kan Europa het vergeten. Dan kun je wel over geavanceerde wapensystemen beschikken, maar leg je het af tegen een tegenstander met brute mankracht en een enorme wapenproductie.
‘Dus er is niet alleen een moreel argument voor steun aan Oekraïne, maar ook een groot eigenbelang. Ik doe dit ook voor mijn kinderen en kleinkinderen. Al mijn hoop heb ik op de Oekraïners gevestigd. Als zij de Russen niet kunnen tegenhouden, kan niemand het. Je hebt geen idee welk geweld er dan op ons afkomt.’
Wat is uw ideaal?
‘Ik hoop dat Rusland zijn imperialistische droom laat varen en tot zelfinzicht komt, zoals Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Dat is nog een erg lange weg. Zeker als je weet hoeveel Russen Poetin steunen, vocaal of in stilte. Ik heb altijd van Russen gehouden, maar ik verafschuw het Russische systeem. Als burger heb je de keus tussen stilletjes in een hoekje zitten of de held spelen.
‘Zoals Navalny (oppositieleider, 1976-2024, red.), maar dat heeft hij met zijn leven moeten bekopen. Bar weinig Russen spreken zich uit tegen de oorlog, Navalny deed dat ook niet. Hij verzette zich tegen Poetin, maar niet tegen diens imperiale droom van een groot Russisch rijk. Die oude droom zit er bij velen diep in.’
Waar put u uit om deze strijd vol te houden?
‘Hoe langer ik me ermee bezighoud, des te meer mensen ik ken die ik niet in de steek wil laten. We keren met onze konvooien terug naar dezelfde brigades, ik heb er vrienden gemaakt. Je raakt er steeds dieper ingezogen.
‘Bovendien heb ik beloofd niet op te geven – aan mensen in Oekraïne, maar ook aan onze eigen mensen, tegen iedereen heb ik gezegd dat we doorgaan tot er een serieuze vrede is. Dus dat moet ik waarmaken, ook nu we veel minder hulp krijgen dan in het begin. Juist dan moet je doorgaan.
‘Waar ik kracht uithaal, is de onverzettelijkheid van de Oekraïners, hun stamina. Ik zie zó’n dapperheid dat ik er vanzelf ook dapper van word. Natuurlijk, er zitten rotte appels tussen de Oekraïners, zoals bij ieder volk. Maar wij komen vooral goede mensen tegen die bereid zijn zich op te offeren voor de gemeenschap en desnoods hun leven te geven.
‘Hun onderlinge solidariteit vind ik fantastisch. Wat grote indruk op mij heeft gemaakt, was een plechtigheid voor twee gesneuvelde soldaten in Lviv, in het westen van het land. Soldaten worden door de Oekraïners ‘onze jongens’ genoemd. Op het moment dat de begrafenisauto’s passeerden, gingen alle mensen op straat op één knie, ze stapten daarvoor uit hun auto’s.
‘Vanuit het besef dat ze zonder de soldaten verloren zijn. Dat zonder hen vrouwen worden verkracht, kinderen naar Rusland worden gestuurd en mannen worden gemarteld of gedood. In onze westerse bubbel kunnen we ons daar nauwelijks iets bij voorstellen – dat je vrijheid zo wordt bedreigd en dat je zo dankbaar moet zijn ten opzichte van ‘onze jongens’.’
Voorziet deze strijd voor u ook in een behoefte aan avontuur?
‘Voor mij begint het bij morele verontwaardiging en bij mijn aandrang onze manier van leven te willen beschermen, maar het avontuur is wat de boel feestelijk maakt. Voor elk konvooi ben ik opgewonden als een jachthond die ziet dat zijn baasje zijn laarzen aantrekt.
‘Tegelijk moet je je geen overdreven voorstelling van dat avontuur maken, ik ken inmiddels elk tankstation langs de Poolse snelweg. Wat ik het mooist vind, zijn de groepen waarmee we de konvooien vormen – meestal gaan we met tien voertuigen, dus een mannetje of twintig.
‘Ik heb geweldige vriendschappen gesloten. Er zit van alles bij, van filosofen tot automonteurs. Veel rugbyers ook, die mekkeren niet en schrikken niet van een luchtalarm. Zeikerds moeten lekker door de Kalverstraat blijven dwalen.
‘Het is geweldig zoiets samen te doen, er zit een ongelooflijke energie in zo’n groep. Als je ooit een keer mee wilt, moet je het zeggen. Natuurlijk, je loopt een zeker risico. Als je pech hebt, komt er een raket op je hoofd. Maar statistisch is die kans duizendmaal kleiner dan het risico op een verkeersongeluk.
‘Kijk, dat hele schrijverschap is eigenlijk behoorlijk onsympathiek, je bent enorm in je eentje met een boek bezig, heel egocentrisch. Dat is nu helemaal weg, ik ben niks anders dan een schakeltje in een groter geheel. Met zijn allen proberen we dit tot een goed einde te brengen.
‘Of dit mijn leven zin geeft? Dat klinkt me veel te stichtelijk, te groot. Je moet dit doen zonder na te denken over de uitkomst, dus ongeacht vrede of verlies. Dit moet niet een berekenend besluit zijn. Het gaat erom te doen wat er gedaan moet worden.’
‘Een uitstekend tegengif om de opmars van autocraten een halt toe te roepen. Snyder geeft aan wat je als gewone burger kunt doen. Doorbreek je gevoel van machteloosheid, vorm een groep met gelijkgestemden en bespreek wat jullie gaan doen. Zoals ik bij toeval met Protect Ukraine ben begonnen. Doe iets!’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant