Sinds corona hebben veel technici het theater verruild voor andere sectoren. Nu is er een tekort aan deze ‘mannen en vrouwen in het zwart’. Hoe ziet hun werk eruit en hoe is het veranderd? Mee met theatertechnicus Marco Steenks: ‘De dagen zijn lang, maar gaan snel voorbij.’
schrijft voor de Volkskrant over theater.
‘Harrekidee, erin!’ Een goedlachse medewerker van Theater De Lievekamp in Oss opent het grote rolluik aan de achterzijde van het gebouw. Behendig rijdt Seth Mook, chauffeur en geluidstechnicus van dienst, de grote vrachtwagen achteruit het gebouw in. Over exact zevenenhalf uur spelen cabaretiers Plien & Bianca hier hun nieuwe voorstelling Harrekidee!, een uitbundige slapstickrevue in een weldadig decor van zachtroze panelen, overdadige rookeffecten en hemels licht.
Maar zover is het nog niet. Als even later ook lichttechnicus Marco Steenks (43) zich bij het theater meldt, is het podium nog leeg. Het decor zit in de vrachtwagen, net als alle 45 theaterlampen die nog moeten worden ingehangen en afgesteld.
Om ervoor te zorgen dat toneelspelers, cabaretiers of muzikanten ’s avonds kunnen optreden, zijn theatertechnici al de hele dag druk in de weer in het theatergebouw. In Nederland is het gebruikelijk dat voorstellingen door het hele land reizen. Dat betekent dat er vanuit het theatergezelschap een aantal technici meereist met de voorstelling (de zogeheten reistechnici), en dat er in het theater ook technici klaarstaan: de huistechnici. De reistechnici kennen de voorstelling door en door, de huistechnici het theater zelf.
Technici zijn daarmee de onmisbare, maar vaak onzichtbare schakels in de theaters. Maar toen theaters tijdens de coronaperiode noodgedwongen dicht bleven, stapten veel van hen over naar andere vakgebieden. Vijf jaar later is er nog altijd een groot tekort aan theatertechnici.
Dat signaleert ook theatertechnicus Fred den Hartog, die ook voorzitter is van de Vereniging voor Podiumtechnologie. ‘Tijdens corona gingen veel technici bijvoorbeeld zonnepanelen installeren, werden vrachtwagenchauffeur of gingen in de bouw werken.’ Veel van hen keerden niet meer terug. ‘Ze merkten ineens wat het betekent om regelmatige uren te draaien en in de weekenden vrij te zijn. Het speelt ook mee dat het salaris vaak veel hoger is dan in de cultuursector.’
Daar valt nog steeds iets te winnen. In 2023, het jaar na de laatste coronabeperkingen, liepen de salarissen van technici uiteen van circa 2.300 tot rond de 3.500 euro bruto. Nu is dat ongeveer 2.800 tot 4.100 euro, zegt Pepijn ten Kate van de Kunstenbond. ‘De salarissen zijn dus sinds corona weliswaar flink verhoogd, maar de inflatie is in die jaren vrijwel even hard meegestegen.’
Belangrijker dan de beloning is voor technicus Marco Steenks het vak, dat ‘geen seconde saai’ is. ‘Ik doe naast licht ook geluid en video en ik vind het net zo leuk om grote commerciële musicals te doen als kleinschalige projecten. In de coronaperiode werkte ik bij Studio Figur, een klein gezelschap dat wilde experimenteren met live-video. Dan heb je als technicus ook een grote artistieke inbreng.’
Het idee achter de knoppen bij te dragen aan een voorstelling is, zegt Fred den Hartog, onbetaalbaar. ‘Van het applaus dat na afloop klinkt voor een acteur, krijg ik als technicus ook kippenvel.’
‘Hier, Jan-Willempjes: onmisbaar op de camping én in het theater.’ Theatertechnicus Helga van Schaijk, die al bijna twintig jaar in het theater in Oss werkt, geeft een aantal rubberen kabelbinders (de bewuste ‘Jan-Willempjes’, een vakterm) aan Steenks. Daarmee kunnen de snoeren van de lampen netjes worden weggewerkt. Als lichttechnicus bij Plien & Bianca neemt Steenks het voortouw bij het inhangen van de lampen, terwijl zijn collega Seth Mook alvast begint met het uitrollen van de roze balletvloer. Ze worden geholpen door drie goedgeluimde huistechnici.
Het werk is fysiek zwaar en de dagen zijn lang: technici zijn vaak de eersten die bij het theater aankomen en de laatsten die ’s avonds weer vertrekken. Het arbeidsethos ligt bovendien hoog, zegt Mook: ‘Een schorre zanger kan niet zingen. Maar wij kunnen altijd werken.’
Al is er volgens Steenks sinds corona wel iets veranderd. ‘We zijn zakelijker geworden. Vroeger dacht ik dat een bruiloft de enige reden was om een voorstelling over te slaan. Nu vind ik het ook gerechtvaardigd om soms iets leuks met vrienden te doen.’
Hij herinnert zich hoe hij eens doodziek achter de knoppen zat. ‘Tijdens de voorstelling stond er voor de zekerheid een emmertje naast me. Maar me ziek melden kwam niet in me op.’ Mook grinnikt. ‘The show must go on.’
Als Plien van Bennekom en Bianca Krijgsman om half 5 bij het theater arriveren, is het decor al helemaal opgebouwd en legt Steenks de laatste hand aan het licht. Gefronst kijkt hij vanaf het podium naar de tribune. De vaste lampen in dit theater missen de vier uitklapbare kapjes eromheen, legt hij uit. ‘Daardoor ‘strooit’ het licht net wat meer dan ik zou willen. Jammer, maar het is wat het is.’
Het illustreert het vakmanschap van de technici, die elke avond proberen om de voorstelling optimaal tot haar recht te laten komen. Zo worden er in De Lievekamp op de valreep nog wat ‘pootjes’ (smalle, zwarte toneeldoeken) opgehangen, zodat het publiek straks een aantal lampen op het zijtoneel niet ziet hangen. Dat is de grote paradox van theatertechniek: hoe minder de toeschouwers ermee bezig zijn, hoe beter die techniek vaak is.
Drie uur voor aanvang zitten de cabaretiers, de technici en productieleider Stephan van Steenveldt in de artiestenfoyer gezamenlijk aan de couscous met gegrilde groenten. Artiesten en technici vormen gedurende de theatertournee een tijdelijke, maar hechte minifamilie met vaste routines en inside jokes. Van Bennekom en Steenks zijn sinds het begin van de tournee in september verwikkeld in een bloedfanatieke competitie van Het Woord, de dagelijkse puzzel op de Volkskrant-app. De inzet: vla of chocola, al naar gelang de voorkeur van de winnaar.
Na de koffie krijgen de cabaretiers in hun kleedkamer door geluidstechnicus Mook hun microfoons opgeplakt. Steenks heeft ondertussen in de artiestenfoyer een flipperkast ontdekt en speelt een potje tegen zichzelf.
Probleem. Een half uur voor aanvang gaat de rookmachine op het zijtoneel niet meer uit. Terwijl Mook en Steenks de oorzaak proberen te achterhalen, nemen Plien & Bianca op het podium rekkend en strekkend sketches uit de voorstelling door. Een technicus van het theater dweilt ondertussen de speelvloer. Achter de zaaldeuren stroomt de publieksfoyer langzaam vol met bezoekers.
Als de technische mankementen zijn verholpen, krijgen de technici om 8 uur het signaal dat de zaalwachten de deuren openen. De technici haasten zich nog even naar de artiestenfoyer, Steenks keert nog even terug naar de flipperkast.
Stipt kwart over 8 nemen hij en Mook plaats achter de techniektafel tussen de toeschouwers. Steenks zet een headset op, zodat hij kan communiceren met de huistechnici en productieleider Van Steenveldt, die achter de coulissen met Plien & Bianca klaarstaat. Als de zaalwacht een duim omhoogsteekt – een teken dat alle toeschouwers binnen zijn – kan de voorstelling beginnen. ‘Go’, fluistert Steenks in zijn headset en met een geroutineerde tik op een knop dooft het zaallicht en gaat het voordoek open.
Terwijl de cabaretiers buigen, wisselen Steenks en Mook een veelbetekenende blik uit. Een aantal lichtovergangen die normaal gesproken na een druk op de knop vanzelf gaan, bleken vanavond niet te werken. Het publiek heeft er niets van gemerkt, de technici hebben het ter plekke improviserend achter hun tafel opgelost.
Als alle toeschouwers de zaal hebben verlaten, wandelen Plien & Bianca het podium weer op: ‘Ging wel goed, toch?’ Omdat de voorstelling morgen nog een keer in het theater in Oss te zien is, kan het decor vanavond blijven staan. Steenks oogt nog fris als hij om kwart over 10 weer richting station loopt: ‘De dagen zijn lang, maar gaan snel voorbij.’
Ruim een week later. Terwijl Steenks in vogelvlucht alle lichtstanden doorneemt, haalt Mook snel nog een likje roze verf over het decor. ‘Het publiek ziet het verschil waarschijnlijk niet, maar ik wel.’ Een uur eerder heeft het gezelschap zich in de artiestenfoyer van het theater in Leiden verzameld rondom een schaal pasta.
Steenks komt vandaag rechtstreeks uit een middagvoorstelling. Omdat Plien & Bianca doorgaans maar drie avonden per week spelen, vult hij zijn werkweek aan met andere klussen.
Aan werk geen gebrek: op dit moment staan er ruim twintig vacatures voor theatertechnici open, bij gerenommeerde instellingen als Scapino Ballet, Theater Utrecht en De Nationale Opera. Volgens Fred den Hartog van de Vereniging voor Podiumtechnologie hebben theaterinstellingen steeds meer moeite om de vacatures op te vullen. ‘Ook omdat de huidige generatie de werk-privébalans steeds belangrijker vindt, waardoor het lastiger wordt om mensen te vinden die fulltime willen werken of lange diensten willen draaien.’
Ook is er steeds minder nieuwe aanwas. Gertjan Houben is artistiek leider van de hbo-opleiding design en technologie aan de Academie voor Theater en Dans in Amsterdam, waar nieuwe technici worden opgeleid. ‘Normaal gesproken studeren er jaarlijks zo’n tien studenten bij ons af, maar sinds corona krijgen we minder aanmeldingen.’ Dat past volgens hem deels in een bredere tendens: technische vakken kampen al jaren met een dalende populariteit onder jongeren. ‘En specifiek voor het theater hebben onthullingen in het nieuws niet meegeholpen.’
Hij doelt daarmee onder meer op de langdurige onvrede die in 2022 aan het licht kwam bij theatergezelschap Internationaal Theater Amsterdam. De hoge werkdruk leidde daar tot burn-outs en een staking onder het technisch personeel, waardoor voorstellingen last minute moesten worden afgelast. Ook bij andere theaterinstellingen bleek de werkdruk vaak onevenredig hoog.
Den Hartog merkt dat de erkenning voor ‘de mannen en vrouwen in het zwart’ de laatste jaren zichtbaar is toegenomen. ‘Vroeger werd je werk vaak voor lief genomen. Maar een acteur beseft inmiddels ook dat als het licht niet aangaat, het geluid niet werkt of zelfs het voordoek niet opengaat, er dus ook geen voorstelling is.’
Terwijl een kwartier voor aanvang de toeschouwers geplaceerd worden, probeert Steenks in de artiestenfoyer op de eerste verdieping tevergeefs een potje Fifa op de Nintendo Wii aan de praat te krijgen. Als het bijna kwart over 8 is, geeft hij het op: beneden wacht een verwachtingsvolle, uitverkochte zaal op zijn sein om het doek te openen.
Zodra de rode gordijnen na het slotapplaus zijn gesloten, beginnen de drie huistechnici van de Leidse Schouwburg direct op het podium met afbreken. Als na tien minuten alle toeschouwers de zaal hebben verlaten, gaat het doek weer open en voegen ook Steenks en Mook zich erbij.
‘De breek’ gaat aanzienlijk sneller dan het opbouwen. Terwijl de lampen geroutineerd worden afgekoppeld, wordt het decor gedemonteerd en de roze balletvloer weer opgerold. Een lange, tochtige gang leidt van de coulissen naar de steeg achter het theater, waar de vrachtwagen inmiddels met open klep klaarstaat.
Het inladen is een soort levensgroot Tetris-spel: de zwarte flightcases en verrijdbare rekken met theaterlampen, rookmachines, pruiken, kostuums, decorstukken en rekwisieten passen precies in de 8 meter lange laadbak.
Terwijl Mook en Steenks alles met riemen vastzetten, maken de huistechnici de zaal weer startklaar voor de voorstelling van de volgende dag. Om stipt half 12 is alles ingepakt en haalt Mook nog een laatste bezempje over het lege toneel. Tevreden kijken de twee om zich heen: alle sporen van de voorstelling zijn vakkundig uitgewist.
In de artiestenfoyer drinken ze met hun collega-technici van de Leidse Schouwburg nog een drankje. Om kwart voor 12 haast Steenks zich naar de trein en kruipt Mook achter het stuur van de vrachtwagen, die hij vannacht nog naar de opslag in Amsterdam rijdt. Behendig manoeuvreert hij de vrachtwagen de smalle steeg uit, de nacht in. Harrekidee, eruit.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant