Oekraïne is voor zijn oorlogsvoering sterk afhankelijk van de Starlink-satellieten. De EU is daarom in gesprek gegaan met het Franse Eutelsat, dat honderden satellieten in een baan rond de aarde heeft. Die zouden Europa op termijn onafhankelijk moeten maken van Elon Musk.
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Dinsdag maakte het Franse satellietbedrijf Eutelsat bekend dat het in gesprek is met de Europese Unie over de inzet van hun satellietzwerm OneWeb boven Oekraïne. Eutelsat moet met OneWeb in eerste instantie een aanvulling leveren op de dienst van SpaceX, maar op termijn de EU strategisch onafhankelijk maken van het bedrijf van Elon Musk.
De Verenigde Staten gebruikten de internetsatellieten van SpaceX vorige maand nog als pressiemiddel tijdens de onderhandelingen voor een grondstofdeal met Oekraïne, zo vertelden bronnen rond die gesprekken destijds tegen persbureau Reuters.
De markt lijkt veel vertrouwen te hebben in het Franse bedrijf: sinds het begin van de ruzie tussen Trump en Zelensky is de waarde van een Eutelsat-aandeel verzesvoudigd.
Starlink vervangen zal wel even pijn doen, denkt ruimtevaartadviseur Erik Laan, onder meer actief als docent space engineering aan de Hogeschool InHolland in Delft. ‘Met ruim zevenduizend satellieten in de ruimte zweeft er altijd wel een eentje boven je hoofd. OneWeb heeft er met ruim zeshonderd flink minder. Dan kan het voorkomen dat de dichtstbijzijnde ergens laag aan de horizon staat, met een slechter signaal en een grotere vertraging op de lijn tot gevolg.’
Voor internet via satelliet heb je overigens niet alleen iets in de ruimte nodig. De satellieten maken contact met grondstations die de verbinding met het aardse internet leggen. De gebruiker heeft op zijn beurt een terminal nodig die contact kan maken met de satelliet.
‘De terminals van SpaceX zijn ontwikkeld voor de consumentenmarkt. Ze zijn relatief betaalbaar, snel leverbaar en eenvoudig te bedienen’, zegt Laan. ‘OneWeb levert tot nog toe vooral aan bedrijven. Zij produceren minder terminals, en die zijn duurder en technisch complexer in gebruik.’
Oekraïne is gewend geraakt aan Starlink. De vaste lijnen en mobiele netwerken voor internet zijn zwaar beschadigd geraakt door Russische bombardementen. Na het begin van de oorlog gaf SpaceX daarom tienduizenden terminals aan Oekraïne.
‘Elon Musk is net een drugsdealer: eerst heeft hij Oekraïne verslaafd gemaakt aan zijn technologie, daarna begon hij geld te vragen en voorwaarden te stellen’, zegt Patrick Bolder, strategisch adviseur bij het The Hague Centre for Strategic Studies, expert op het gebied van de ruimte als militair domein.
Hij somt op waar Oekraïners Starlink allemaal voor gebruiken: ‘Militairen voor communicatie met het hoofdkwartier, dronebestuurders bij verkenningsvluchten, hulpdiensten voor contact met elkaar en slachtoffers, burgers om te bellen met familieleden.’
Plus, ook niet onbelangrijk: er is met Starshield, bestaand uit zo’n honderd satellieten, ook een militaire variant beschikbaar, die is vervlochten met Starlink en onder meer beter versleutelde communicatie mogelijk maakt.
Een eerste waarschuwing dat SpaceX wispelturig kon zijn kwam al in 2022, toen Musk eiste dat Oekraïne per direct zou gaan betalen voor de dienst. Polen betaalt tegenwoordig de kosten voor het Oekraïense internet, zo benadrukte de Poolse vicepremier Krzysztof Gawkowski eind vorige maand op socialemediaplatform X.
‘Polen betaalt het abonnement voor het satellietinternet boven Oekraïne en zal dat ook blijven doen. Ik kan me niet voorstellen dat iemand zou beslissen om een zakelijk contract op een commerciële dienst te beëindigen waarvan Polen deel uitmaakt.’
Goed nieuws, denkt ook Laan. ‘Maar de VS is als partner wel onvoorspelbaar geworden nu Trump en Musk aan de knoppen zitten.’
Eutelsat is overigens niet de enige kandidaat voor een Starlink-alternatief. ‘Ook 03B Mpower van het Luxemburgse bedrijf SES zou zoiets kunnen’, zegt Laan. Dat bedrijf levert bovendien al diensten aan de Navo
Mocht Starlink op zwart gaan, dan is overstappen technisch eenvoudig: een kwestie van instellingen veranderen en hardware omruilen. De grootste uitdaging is daarom logistiek, oordeelt Laan. Kan Eutelsat snel genoeg terminals leveren? ‘Ik neem aan dat dat een van de dingen is waar de gesprekken met de EU nu over gaan.’
Als alles lukt, biedt Eutelsat een dienst die volgens het bedrijf vergelijkbaar is met Starlink. SpaceX belooft bijvoorbeeld internetsnelheden tot 200 megabits per seconde, daar spreekt Eutelsat spreekt over 150.
De vraag is alleen of dat ook geldt als de OneWeb-satellieten door meer mensen worden gebruikt. Laan wijst op een eerste berekening van zijn vakgenoot Carlos Placido, waaruit blijkt dat afhankelijk van het gebruiksscenario de capaciteit van Starlink 20 tot bijna 500 keer groter is dan die van OneWeb.
Toch zullen de verschillen in de praktijk meevallen, denkt Laan. ‘Ik denk dat je er aan het front mee kunt leven.’
Ondertussen werkt de EU alvast aan een eigen satellietzwerm: Iris2. Die zal onder meer beter versleutelde informatie bieden. ‘Het is een soort tegenhanger van Starshield, de militaire variant van Starlink’, zegt Laan. Alleen: die satellieten zijn op z’n vroegst pas rond 2030 beschikbaar.
‘Over Iris2 is heel lang en heel veel vergaderd, maar nu komt het onder geopolitieke druk in de versnelling’, zegt Bolder. ‘Gelukkig, want Europa kan dit technologisch echt net zo goed als de VS.’
De belangrijkste satellietdienst boven Europa en Oekraïne is overigens niet het internet van Starlink, maar de GPS-satellieten voor positiebepaling die eigendom zijn van het Pentagon.
‘Als Amerika had besloten om GPS boven Europa uit te zetten, had je echt een flink probleem gekregen’, zegt Erik Laan. Maar Europa investeerde al vanaf 2003 flink in een eigen tegenhanger: Galileo, inmiddels al jaren operationeel als volwaardig alternatief.
De investeringen in dat systeem vonden plaats op een moment dat strategische onafhankelijkheid van de VS nog niet zo hoog op de politieke agenda stond. ‘Dat we destijds die voorzienigheid hebben gehad, ook al was er toen best kritiek dat Galileo onnodig zou zijn, is nu een geluk bij een ongeluk. Over GPS hoeven we ons voorlopig geen zorgen te maken.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant