Wat de Russische president Vladimir Poetin met drie jaar oorlog niet lukte, bereikte de Amerikaanse president Donald Trump wel: de Europese Unie kiest acuut voor herbewapening. Daarbij worden veel taboes beslecht.
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Jaren achtereen spraken de Europese regeringsleiders erover in ronkende, maar verder tot niets verplichtende bewoordingen. En nu gaat het gebeuren: de Europese Unie, het vredesproject bij uitstek, wordt ook een defensie-unie. Met miljarden euro’s aan Europese leningen voor raketten, luchtafweer en drones. Met dank aan Donald Trump.
Waar premier Dick Schoof en zijn EU-collega’s donderdag tijdens een extra EU-top naar verwachting voor tekenen, liegt er niet om. Het gaat om een pakket waarmee tot zeker 800 miljard euro voor de Europese defensie wordt vrijgemaakt, inclusief een nieuw EU-fonds van 150 miljard euro. ‘Als ik dit drie weken geleden had voorgesteld, was ik voor gek verklaard’, zegt een nauw betrokken EU-ambtenaar.
Een andere ambtenaar blijft maar herhalen dat ‘de EU aan een nieuw hoofdstuk begint’, alsof hij het zelf ook nauwelijks kan geloven. Een EU-ambassadeur van een groot land spreekt over ‘een van de cruciaalste EU-toppen ooit’. Dit mag niet worden onderschat, benadrukt de ambassadeur.
Waarom de leiders na zoveel jaar retoriek over een sterkere Europese defensie-industrie nu eindelijk doorpakken? Dat ligt aan ‘de nieuwe context’, zoals diplomaten dat netjes zeggen. Zeven weken presidentschap van Donald Trump, die onlangs zei dat de EU is opgericht om de VS ‘te naaien’, brengen meer in beweging dan drie jaar oorlog en vernietiging in Oekraïne door Vladimir Poetin.
De snelheid waarmee de EU nu handelt, oogt indrukwekkend. Dinsdag presenteerde voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie haar ‘Herbewapen Europa’-plan, twee dagen later zegenen de leiders het af. De uitgewerkte wetsvoorstellen komen nog deze maand, waarna de lidstaten ze moeten goedkeuren. Afgaande op de sfeer in Brussel zal dat snel gaan.
Opvallend, want er zitten veel tot voor kort omstreden onderdelen in het plan. Zo moedigt de Commissie de lidstaten aan 1,5 procent van hun bruto binnenlands product extra aan defensie te besteden, bijna een verdubbeling van de huidige Navo-norm. Al met al gaat het om 650 miljard euro. Om dat mogelijk te maken versoepelt de Commissie de begrotingsdiscipline in het Stabiliteitspact.
Dat pact is net, na jaren verhitte discussie, vernieuwd. Onder Duitse en Nederlandse druk zijn er stevige ‘vangrails’ ingezet, want al te wild mocht het niet worden. Nu gaat de Commissie de komende vier jaar direct voor de maximale rek in het pact.
Dan het nieuwe EU-fonds van 150 miljard euro. De Commissie leent deze miljarden op de financiële markt, met als garantie de reserves in het EU-budget. EU-landen kunnen uit dit fonds lenen voor defensie-investeringen. De Commissie verwacht aanvragen van twintig lidstaten; de rest, waaronder Nederland, leent zelf goedkoper.
Niet alleen de omvang van het fonds is opvallend – ruwweg één EU-jaarbegroting – maar ook dat de Commissie zelf leent. Dat riekt naar eurobonds, waar Nederland grote moeite mee heeft. Den Haag lijkt nu wel akkoord te gaan, omdat de landen die er gebruik van maken het bedrag uiteindelijk moeten terugbetalen.
Tot slot de oproep om de subsidies voor armere regio’s – een derde van het EU-budget – deels aan te wenden voor defensie. Nederland pleit al heel lang voor een productievere inzet van die subsidies, maar stond vrijwel alleen. Nu lijkt ook dit taboe beslecht.
Zijn de maatregelen stuk voor stuk al opmerkelijk, ze tekenen ook een trendbreuk in het Brusselse denken. De EU kan het zich niet meer veroorloven louter een soft power te zijn, met handel en vredesmissies. ‘Dat 500 miljoen Europeanen aan 300 miljoen Amerikanen vragen om ze tegen 140 miljoen Russen te verdedigen, is niet langer houdbaar’, zei de Poolse premier Donald Tusk afgelopen weekeinde. Zeker niet met een onberekenbare Trump in het Witte Huis. Vrijwel niemand in Brussel praat deze dagen over het Europees Verdrag dat EU-uitgaven voor militaire operaties verbiedt.
‘Die Zeitenwende is nu echt begonnen’, zegt een Commissie-ambtenaar, verwijzend naar de toespraak van bondskanselier Olaf Scholz in 2022, kort na de grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland. Een diplomaat van een middelgroot land is iets terughoudender. ‘Europa staat al jaren op een kruispunt’, zegt hij over vele vermeende ‘historische momenten’. ‘Maar toegegeven: er ligt nu wel iets heel stevigs op tafel.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant