‘Make America Healthy Again’, is het motto van de nieuwe Amerikaanse zorgminister Robert F. Kennedy jr. Zijn opvallende mix van puur natuur en afwijzing van vaccins, industrieel eten en moderne geneeskunde was een eeuw geleden ook al in de mode.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Af en toe vasten. Geen gepasteuriseerde, maar rauwe melk. Baden in koud water, ‘de genezing van de natuur’. Naar de sportschool voor ‘gymnastiek’. Noten en granen als ontbijt. Maar ook: niet vaccineren. Geen wit meel, dat is ‘dood voedsel’. Geen make-up. Op blote voeten lopen.
Wie bij zulke termen denkt aan hedendaagse influencers op TikTok of Instagram: het zijn aanbevelingen die ook begin 20ste eeuw school maakten. Onder invloed van een eigenzinnige New Yorkse publicist, die zijn boodschap verspreidde via boeken, lezingen en tijdschriften. Bernarr Macfadden heette deze gezondheidsgoeroe van honderd jaar geleden.
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Net als Robert F. Kennedy jr. en zijn Make America Healthy Again-beweging, verzette Macfadden zich tegen vetzucht en ongezond leven – maar ook tegen de farmaceutische industrie, vaccinaties en de medische stand.
En net als Kennedy had Macfadden (1868-1955) een door tegenslagen geplaagde jeugd. Op zijn elfde was hij al wees. En nadat hij met een ouderwets vaccin werd ingeënt, werd hij zo ziek dat hij bijna overleed. Zo ontstond een diep, levenslang wantrouwen tegen medici.
Nadat hij een familielid hoorde zeggen dat hij zo ziekelijk was dat hij vast jong zou sterven, zwoer MacFadden hij dat hij sterk en gezond zou worden. Hij ging lange wandelingen maken, begon te trainen met gewichten, en ging turnen. Later werd hij een niet onverdienstelijk worstelaar. Maar bij wedstrijden viel hij vooral op als charismatische, knappe showman.
Als twintiger trok hij naar New York, veranderde zijn voornaam van Bernard naar Bernarr, en ging werken als personal trainer. Vanaf ongeveer 1900 begon zijn gouden tijd. Hij ging boeken schrijven over gezondheid, richtte een tijdschrift op genaamd Physical Culture, organiseerde bodybuildingwedstrijden waaraan ook vrouwen konden meedoen, richtte een ‘sanitorium’ op (een sportschool), startte een eigen merk ontbijtgranen (‘Strengthfude’) en begon zelfs een restaurantketen voor gezond eten.
Maar terwijl zijn aanhang groeide, kreeg hij het ook aan de stok met het gezag. Niet eens vanwege zijn antivax-opvattingen, maar om zijn voor die tijd losse moraal: hij pleitte bijvoorbeeld voor naakt zwemmen, en tegen preutsheid. In 1907 werd hij zelfs gearresteerd, omdat hij ‘obsceen materiaal’ zou verspreiden – een artikel over geslachtsziektes.
Het maakte Macfadden opstandig. Hij begon te blazen tegen wat hij zag als de beperking van zijn vrijheid van meningsuiting en zijn ‘medische vrijheid’ – een term die ook Kennedy voortdurend gebruikt. Hij kon complotdenkerig zijn. Zo geloofde hij dat de American Medical Association het drinkwater vergiftigde. Intussen groeide zijn imperium, vooral nadat hij in 1919 een zeer succesvol tijdschrift lanceerde met bekentenisverhalen van lezers, True Stories.
Politieke ambities kreeg hij ook. In de jaren 1930 lobbyde hij om minister te worden, later probeerde hij zich verkiesbaar te stellen als burgemeester van New York en zelfs als president – wat mislukte, net als bij Kennedy. Ook probeerde Macfadden een echte religie op te richten. Het werd een flop.
‘Elke honderd jaar brengt een Robert Kennedy Jr. voort’, viel ook publiciste Jessica Grose op in de New York Times. En daar zit wat in. Net als Kennedy pleitte Macfadden fanatiek voor puur natuur, gekoppeld aan een diepe afkeer van industrie, vaccins en medici. Een opvallende, bijtende mix van progressiviteit en afwijzing van moderniteit.
Dat is geen toeval. Ook Macfadden leefde in een snel veranderende wereld, vol turbulente culturele en technologische veranderingen, met snelle industrialisatie en een rap veranderende bevolking. Een ‘pseudoreligieus geloof in het ‘natuurlijke’’ is dan vaker de reactie, betogen sociologen. Om grip te houden: weg met de boze buitenwereld, over ons lijf hebben we tenminste nog wél controle.
Een boodschap, die ook in ons tijdperk van AI, klimaatverandering en politieke opschudding, uitstekend aanslaat.
Source: Volkskrant