Bij de tentoonstelling Kosmos in Teylers Museum wordt het grote gebaar niet geschuwd. Tegelijkertijd lijken de hedendaagse kunstwerken zich prima thuis te voelen in het oudste museum van Nederland.
schrijft voor de Volkskrant over hedendaagse beeldende kunst.
Alsof ze zojuist uit haar ruimteschip is gestapt, zet de levensgrote astronaut van de Brits-Nigeriaanse kunstenaar Yinka Shonibare (62) haar eerste passen in het Teylers Museum. Rug gebogen, licht door de knieën gezakt, handen geklemd om de banden van haar rugzak. Om haar heen staan rijen houten vitrines met daarachter versteende resten van lang verloren dieren en planten. Zou het glas hebben getrild bij haar landing?
Op de afgelopen Biënnale van Venetië verwelkomde het kunstwerk Refugee Astronaut VIII (2024) kunstliefhebbers al bij de ingang van de Arsenale, een van de twee hoofdlocaties van de tweejaarlijkse tentoonstelling. In het Haarlemse Teylers vormt ze nu het begin van de expositie Kosmos, een tentoonstelling over onze veranderende verhouding tot de sterrenhemel.
Eerder publiceerde schrijver, dichter en ‘stadsastronaut’ Marjolijn van Heemstra al het boek In lichtjaren heeft niemand haast (2021) over de kosmos. Nu heeft ze bijgedragen aan de totstandkoming van deze tentoonstelling. Naast historische wetenschappelijke objecten uit de museumcollectie zijn ook hedendaagse kunstwerken door het museum verspreid.
Het grote gebaar wordt niet geschuwd. Hoog in de Ovale Zaal hangt een grote, glimmende sculptuur van de Amerikaanse kunstenaar Trevor Paglen (51), die als een maan het licht weerkaatst. Ze lijkt te waken over de glimmende 18de-eeuwse planetaria en globes die in de vitrines staan opgesteld.
Pontificaal in de kamer ernaast staat een grote installatie die Saskia Noor van Imhoff (43) speciaal voor de tentoonstelling heeft gemaakt. Op houten platen hangen bewerkte foto’s die de Nederlandse kunstenaar maakte van objecten uit het museumdepot, zoals uraniumhoudende stenen en meteorieten. Tussen de platen door glipt knalroze licht. De installatie doet denken aan het ‘luminiscentiekabinet’ van het Teylers: een klein zijkamertje waarin te zien is hoe fossielen en mineralen, wanneer blootgesteld aan uv-licht, fluoresceren.
Knap aan Kosmos is hoe zorgvuldig de expositie is samengesteld; ook de hedendaagse kunstwerken lijken zich thuis te voelen in dit oudste museum van Nederland. Tegelijk is dat jammer: doordat de sculpturen, tekeningen en schilderijen zo naadloos opgaan in hun omgeving, gaat de expositie nooit echt schuren of overrompelen. Tel daarbij op dat veel werken het heelal vrij letterlijk in beeld brengen (denk: geschilderde sterrenhemels, etsen van manen, foto’s van satellieten) en het resultaat is een expositie die wat braaf en esthetisch blijft.
En dat terwijl de relatie met de sterrenhemel die hier wordt belicht, behoorlijk onder druk staat, zo stelt het museum in de introductietekst. Lichtvervuiling zorgt er namelijk voor dat in Europa sterren met het blote oog minder goed te zien zijn. Telescopen kunnen door technologische innovaties juist ‘steeds dieper’ in de sterrenhemel turen en ruimtevaart oefent volgens het museum een ‘steeds grotere’ invloed op ons leven uit.
Maar: waar bestaat die invloed dan precies uit? Welke machtsstructuren spelen daarin een rol? Kosmos werpt zulke vragen slechts voorzichtig op. In plaats daarvan focust de expositie vooral op de verwondering die de mens al eeuwenlang koestert voor de sterren, met kunstwerken die mysterieus en verleidelijk, maar niet heel verrassend of verontrustend te noemen zijn.
Gelukkig is daar kunstenaar Katie Paterson (44), die met haar banaal ogende kunstwerken de expositie opschudt. Aan de muur hangen twee onopvallende vellen bladmuziek. Links de Mondscheinsonate (Maanlichtsonate, 2007) van Beethoven in volledige vorm; rechts diezelfde melodie, maar dan met gaten erin. Paterson vertaalde de muziek naar morsecode en stuurde deze via een radiosignaal naar de maan, die de code door haar grillige landschap slechts gedeeltelijk kon weerkaatsen.
De mens en de maan als twee entiteiten die met elkaar spelen: Paterson maakt de relatie tot het heelal persoonlijk. Dat doet ze ook met haar Dying Star Letters (2011-2014): rouwkaarten die ze jarenlang rondstuurde wanneer een ster doodging. Ze liggen opgestapeld in een vitrine. Met eenvoudige enveloppen van papier brengt de kunstenaar het sterven van sterren op enorme afstand dichtbij. Terecht, want zoals Kosmos stelt: ‘Zelfs onze lichamen bevatten sterrenstof.’
Maan als bedreigd erfgoed
Vorige maand werd de maan uitgeroepen tot bedreigd erfgoed. Nooit eerder markeerde het World Monuments Fund, een internationale organisatie voor de bescherming van architectuur en cultureel erfgoed, een locatie buiten de aarde. Maar met meer dan negentig historische plekken op de maan die onder druk staan door ruimtetoerisme vindt WMF dat de maan moet worden beschermd. Een van de plekken die volgens de organisatie bescherming verdient, is de Tranquility Base, de landingsplaats van Apollo 11 in 1969. Wereldwijd keken ongeveer 650 miljoen mensen mee toen de eerste mensen daar voet zetten op de maan. Een moment van ‘collectieve verbeelding’, volgens WMF.
Beeldende kunst
★★★☆☆
Teylers Museum, Haarlem, t/m 29/6.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant