Vijftig jaar geleden overleed Josephine Baker, de Amerikaanse artiest, activist en spion die in Parijs beroemd werd met haar ‘bananendans’. Wat maakte haar leven, nu verbeeld in een musical, zo verbazingwekkend?
schrijft voor de Volkskrant over comedy en theater.
Wie zich verdiept in het leven van de Afro-Amerikaanse Josephine Baker (1906 -1975) valt van de ene verbazing in de andere. Het is niet verwonderlijk dat de Franse president Emmanuel Macron haar in 2021 liet bijzetten in het Panthéon, waar Frankrijk zijn helden eert en waar ze als enige vrouw van kleur begraven ligt tussen andere grootheden als Victor Hugo en Voltaire.
Ook in Nederland wordt dit jaar, vijftig jaar na haar dood, stilgestaan bij de flamboyante artiest, activist en spion. Zo opent er in april een tentoonstelling in het Verzetsmuseum in Amsterdam. En in juli brengen presentator Astrid Sy en schrijver en journalist Femke van Wiggen een vierdelige podcast uit bij de NPO over Bakers bewogen leven. De twee hebben afgelopen jaar ook samengewerkt aan een special van het historische programma Andere Tijden, waarvoor ze in de Dordogne het voormalige kasteel van Baker bezochten waar ze met haar twaalf (!) adoptiekinderen verbleef.
Wie de magie van Bakers zang- en danstalent wil beleven, kan terecht bij de musical Josephine B. – Een leven in revue. Daarin overtuigt Channah Hewitt (30) als de zelfverzekerde, ambitieuze, dappere en buitengewoon empathische Baker. Tijdens een telefonisch interview vertelt de actrice dat ze net als velen maar weinig wist over Baker, totdat ze een paar jaar geleden naar de Vlaamse productie van de musical ging kijken. ‘Ik dacht: jeetje, wat een vrouw! Hoe kan ik niet geweten hebben wat zij allemaal heeft gedaan? En ik dacht ook: wat zou het een eer zijn om haar te mogen spelen.’
Met haar loepzuivere stem brengt Hewitt onder meer Bakers grote hit J’ai deux amours ten gehore. Ze beschikt over Bakers bravoure, waardoor ze net als de echte diva een magnetische uitwerking heeft op het publiek. Om haar te bestuderen heeft Hewitt tal van documentaires gekeken. ‘Op YouTube staan veel oude optredens en interviews. En ik las het boek dat ze met haar echtgenoot Jo Bouillon schreef, daardoor leerde ik meer over haar presence op het podium en achter de schermen. Ze was een enorm gepassioneerde en intense vrouw. Dat was haar kracht, maar voor sommigen was het soms ook te veel.’
Waar Hewitt zich vooral over verbaast, is Bakers veerkracht en volharding. Baker had allesbehalve een kansrijke start, toen ze in 1906 werd geboren in St. Louis in Missouri, in het middenwesten van de Verenigde Staten. Ze groeide op in armoede, maakte als tienermeisje de huizen van witte mensen schoon en werd door sommige werknemers fysiek en seksueel misbruikt. Op straathoeken leerde ze dansen en entertainen. Bij het aanbreken van de Jazz Age, begin jaren twintig, vertrok ze naar New York, waar ze door haar talent voor zang, dans en comedy op Broadway belandde.
Op haar 19de besloot ze haar van racisme doordrongen geboorteland te verruilen voor Frankrijk. In het tolerante Parijs, waar in die gouden jaren vrije seks, mode en avantgardistische kunst op een hoogtepunt waren, werd ze voor het eerst aangesproken als ‘mevrouw’. Ze voelde zich meer dan ooit gezien, maar kwam als artiest voor een moeilijke keuze te staan. In 1925 kon ze óf topless in een bananenrokje dansen in de musical La Revue Nègre, of ze kon een carrière vergeten en terugkeren naar de Verenigde Staten. Ze koos voor de bananen.
Hewitt zegt dat ze dat rokje zelf niet zou willen dragen, maar ze toont ook begrip voor Baker. ‘Ze kwam uit een diep racistische samenleving, waarnaar ze niet wilde terugkeren. Ze zal toen waarschijnlijk hebben gedacht: ja, dit is ontzettend stigmatiserend, maar ik ga van iets slechts iets goeds maken. Vanuit een marketingperspectief is dat hartstikke slim, dat kan ik wel respecteren.’
Nadat ze Parijs had veroverd met haar versie van de charleston, volgde een periode waarin ze ook buiten de grenzen van Frankrijk momentum wist te creëren. Ze werd voor de ene na de andere revue gevraagd en speelde als eerste zwarte vrouw een hoofdrol in de film Siren of the Tropics (1927). Ook zorgde ze met haar capriolen en vele affaires voor de nodige opschudding. Zo is de biseksuele Baker naar verluidt de minnares geweest van de Mexicaanse schilder Frida Kahlo en de Amerikaanse schrijver Ernest Hemingway.
Femke van Wiggen, die ook werkt aan een boek over Baker, zegt dat ze op deze manier het gezicht van het Parijs van de jaren twintig werd. ‘Ze was ook een tijdlang zo extravagant: dan liep ze met een jachtluipaard over straat, dan weer had ze een struisvogel bij zich. Er heerste een soort gekte rondom Baker.’
In de musical zien we hoe ze voor een internationale tournee terugkeert naar New York. Ze werd er als ‘Europese’ beroemdheid binnengehaald en trok veel publiek, maar werd nog steeds gediscrimineerd. Ze mocht niet in dure restaurants dineren en moest luxehotels verlaten via de achterzijde, omwille van de witte gasten. We zien hoe Baker weigert zich daarbij neer te leggen en letterlijk haar middelvinger opsteekt naar wie zich wel schikt naar de rassensegregatie in Amerika.
Showbizz was voor Baker misschien ook een vehikel om andere dromen waar te kunnen maken. Haar grootste droom was het krijgen van veel kinderen. Toen ze na meerdere miskramen een infectie opliep, moest haar baarmoeder worden verwijderd. Maar dat hield Baker niet tegen: ze adopteerde twaalf kinderen van over de hele wereld.
Met haar kleurrijke gezin wilde ze een boodschap afgeven: wij mensen kunnen allemaal in harmonie samenleven, ongeacht onze huidskleur en achtergrond. Dat idealisme vormde de inspiratie voor haar kinderboek De regenboogkinderen (1957). De illustraties werden gemaakt door de Nederlander Piet Worm en het boek werd naar het Zweeds vertaald door de grootmoeder van presentator Astrid Sy, leren we in de Andere Tijden-special.
Maar voordat ze in de jaren vijftig volop ging adopteren, was er nog een hoofdstuk in haar leven waarin ze buitengewoon veel moed toonde en waarvoor ze de hoogste militaire orde in Frankrijk ontving. Toen Baker in de Tweede Wereldoorlog werd benaderd door het Franse verzet met het verzoek nazi’s af te luisteren, hoefde ze daar naar verluidt niet lang over na te denken.
Ze was de perfecte undercoveragent, want ook Duitse generaals waren weg van La Baker en verwelkomden haar als de superster die ze was. Als ze gevoelige informatie opving, zoals over geplande aanvallen door de Duitsers, noteerde ze die met onzichtbare inkt op haar bladmuziek. Ook gebruikte ze de kelder van het kasteel Les Milandes, waar ze zich later met haar gezin zou vestigen, om Joodse vluchtelingen te herbergen en wapens van verzetsstrijders te verstoppen.
Door haar faam en heldendaden heeft Baker al ruim een eeuw een sterrenstatus in Frankrijk, maar in haar geboorteland Amerika heeft ze gek genoeg nooit dezelfde mate van bekendheid genoten. Mogelijk komt daar een beetje verandering in nu er een Netflix-serie over haar wordt gemaakt, met in de hoofdrol de Amerikaanse zangeres en actrice Janelle Monáe (bekend van films als Hidden Figures en Glass Onion: Knives Out).
Monáe vertelde in een radioprogramma enthousiast over de serie, die De La Resistance gaat heten. Temeer omdat de vrije en panseksuele Monáe haar landgenoot Baker beschouwt als gelijkgezinde, die ze omschrijft als ‘the original free-ass motherfucker’. En Baker heeft meer toonaangevende fans, onder wie Diana Ross, die eerder tevergeefs een film over Baker probeerde te maken, en Beyoncé, die in 2006 een ode aan haar bracht in een bananenrokje tijdens een performance van haar nummer Déjà Vu.
Dat de aandacht vanuit Amerika voor Baker decennialang gering bleef, komt volgens Van Wiggen voort uit het idee dat ze een buitenstaander was. ‘Ze wordt niet gezien als een echte Amerikaanse, omdat ze daar niet is gebleven. Tegelijkertijd waren er ook Amerikanen die haar potentie wél zagen, vooral vanuit de burgerrechtenbeweging.’
Doordat Baker zich keer op keer publiekelijk uitsprak tegen racisme, riep de zwarte burgerrechtenorganisatie NAACP 20 mei in 1951 uit tot Josephine Baker Day. En tijdens de historische protestmars in Washington D.C. in 1963 mocht ze, in gezelschap van Martin Luther King, als enige vrouw ten overstaan van meer dan tweehonderdduizend aanwezigen speechen. Ze zei: ‘Ik wil dat jullie weten dat dit de gelukkigste dag van mijn leven is. En zoals jullie allemaal weten, heb ik een heel lang leven gehad en ben ik 60 jaar oud. Jullie allemaal bijeen zien is een lust voor het oog. (...) Jullie zijn eindelijk een verenigd volk, want zonder eenheid kan er geen overwinning zijn.’
De belangstelling voor haar bijzetting in het Panthéon in 2021 was uiteraard enorm. Van Wiggen was erbij en zat buiten op een tribune met andere leden van de pers. ‘Ik zag hoe de kist vanaf de Jardin du Luxembourg naar het Panthéon werd gedragen. Overal in de wijk waren mensen al de hele dag aan het wachten en zongen ze haar liedjes. Het was ontroerend, echt een moment van saamhorigheid.’
In de musical kijkt Baker triomfantelijk naar haar eigen kist die zojuist in het Panthéon is bijgezet. ‘Vier het leven/ grijp het leven/ dans het leven/ zing het leven/ zodat jij ooit iets geweldigs achterlaat’, zingt Hewitt vervolgens uit volle borst.
Hewitt: ‘Josephine zei nooit: dit is mij allemaal aangedaan en nu ga ik de rest van mijn leven bitter en passief zijn. Zij heeft nooit in een slachtofferrol gezeten, maar dacht juist: dit zijn de kaarten die ik heb gekregen, hoe ga ik daar het beste van maken? Dat vind ik het allermooiste aan haar.’
De musical Josephine B., t/m 1/6.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant