Donald Trump kan de Navo op twee manieren opblazen: terugtrekken of de facto uithollen. Dat laatste is al in volle gang. Europa moet daarom snel op zoek naar manieren om zijn veiligheid te waarborgen, ook buiten de gebaande paden.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Op de veiligheidsconferentie in München zei Navo-chef Mark Rutte ‘niet de luxe’ te hebben te reageren op JD Vances interventie, waarin die Europese elites een grotere dreiging noemde dan Rusland of China. ‘Mijn baan is nu de Navo bij elkaar te houden.’ Maar kan dat nog, met een Amerikaanse president die de Navo-uitbreiding en ‘dictator’ Volodymyr Zelensky de schuld geeft van de oorlog, en die ideologisch verwant is aan de Russische president Vladimir Poetin?
Dat president Trump de spreekpunten van Russische propagandisten oplepelt en dat Amerika weigert Rusland nog als ‘agressor’ aan te duiden in de G7 en de VN, verandert vooralsnog niets aan de realiteit voor duizenden en duizenden militairen uit 32 Navo-landen die dag en nacht op zee, op het land en in de lucht het Navo-gebied bewaken.
Maar wat is een alliantie echt waard als die wordt geleid door een president die haar waarden niet deelt en de agressie in Europa op naam schrijft van de slachtoffers?
Rutte wil dat Europeanen hun geweeklaag inruilen voor constructieve ideeën. Hij had de afgelopen maanden de beste Europese toegang tot Trump en zag de storm al aankomen – vandaar de waarschuwende toespraken. Rutte bracht een reputatie als ‘Trump-fluisteraar’ naar Brussel, die stamt uit Trumps eerste termijn. Maar de spanningen van toen verbleken bij de huidige crisis, waarin Trump over de hoofden van Oekraïne en Europa heen accommodatie met Poetin zoekt. De manier waarop daarbij de oorlog beëindigd wordt, lijkt van ondergeschikt belang.
Trump, zo werd vooraf voorspeld, kon de alliantie op twee manieren opblazen: door formele terugtrekking of de facto uitholling – in woord en gebaar. Dat eerste blijft onwaarschijnlijk, maar optie twee is in volle gang. Het dwingt Europeanen snel de strategische gevolgen te onderkennen van een ordening waarin ze nooit meer blind op Amerika kunnen vertrouwen, terwijl ze hun eigen veiligheid en een levensvatbaar Oekraïne overeind moeten houden.
De urgentie om snel te handelen dwingt ertoe buiten de gebaande paden van EU en Navo te denken. Bijvoorbeeld in de ‘Noords-Baltische Acht’, een harde kern van landen die de Russische dreiging snappen en Oekraïne niet gaan opgeven. Of de zogeheten Weimar+-groep, die bestaat uit Parijs, Berlijn, Warschau en niet-EU- landen als het VK.
De alternatieve coalities komen samen rond een door Parijs en Londen geleide groep landen, waarbij zich Canada en Noorwegen hebben gevoegd. Het directe risico waarover ze praten is dat Amerika de hulp aan Oekraïne afsnijdt. De Europese militaire steun is groter, maar cruciale Amerikaanse middelen – bijvoorbeeld inlichtingen en Patriot-munitie – zijn niet snel vervangbaar.
Ook werken ze plannen uit voor een ‘afschrikkingsmacht’ in Oekraïne. Dat Rusland hier faliekant tegen is, onderstreept de waarde ervan maar mogelijk ook de politieke wil die vereist zal zijn.
Naast de waarde van dit soort flexibele overleggroepen, wijst oud-topdiplomaat Ed Kronenburg ook op de cruciale rol van Franse en Britse kernwapens in de huidige situatie. Hoewel de EU kan werken als aanjager van defensie-investeringen en samenwerking, ziet Kronenburg ook een discussie opkomen over vormen van ‘nuclear sharing’ van Europese kernwapens, waarbij Europese landen meebetalen aan het onderhoud en de vernieuwing van Franse en Britse kernarsenalen. De Duitse CDU-leider Friedrich Merz spreekt al openlijk over de noodzaak van besprekingen hierover.
Ook moet volgens Kronenburg ‘dringend’ worden nagedacht ‘over een wederzijdse bijstandsverplichting’ tussen bereidwillige Europese landen. ‘Deze zou sterker moeten zijn dan die binnen de Navo’. De Duitse raketspecialist Fabian Hoffmann wijst daarbij op een ‘gat’ in de nucleaire afschrikking van Rusland in een dreigend post-Amerikaans Europa: de Europese kernwapens zijn strategisch en geen antwoord op de kleinere ‘tactische’ kernwapens waarmee Moskou dreigt.
Het zijn geen vrijblijvende vragen, stelt Kronenburg: ‘Als Poetin plannen heeft, gaat hij niet zitten wachten totdat wij als Europa de zaken op orde hebben. Zijn window of opportunity breekt mogelijk snel aan, want over vier jaar is Trump weg.’
De oude instituten zijn poreus en breekbaar, maar nog niet irrelevant. Als de EU de komende maanden manieren vindt om veel hogere defensie-investeringen mogelijk te maken – en zich buigt over de confiscatie van Russische tegoeden om Oekraïne overeind te houden – kan Rutte dat gebruiken om Trump te overtuigen in juni naar de Navo-top in Den Haag te komen.
Daar kan dan de ‘nieuwe militaire balans’ tussen Europa en Amerika in de Navo worden ‘gevierd’, al zal het voor sommigen lijken op een hervertoning van de horrorklassieker Night of the Living Dead, waarbij niet altijd duidelijk is of het bewegende karkas nog echt leeft.
De Navo heeft trouwens al heel wat premature overlijdensberichten overleefd. Ook ditmaal hopen de Europese landen die nu nadenken over de alternatieven vurig dat een Amerikaanse terugtrekking zo traag mogelijk, of helemaal niet, zal geschieden, en dat de VS zo nauw mogelijk betrokken blijven bij wapensteun en veiligheidsgaranties aan Oekraïne. Europese planners kennen de onvervangbaarheid van Amerikaanse middelen op korte termijn.
Maar de tijd van illusies is voorbij en met alle scenario’s wordt rekening gehouden. Zo kan Poetins eis van terugtrekking van de Navo-middelen uit Oost-Europa gaan rijmen met Amerikaanse wensen om de militaire aanwezigheid in Europa te verminderen.
Zelfs als het lukt Trump voor de Navo-top te strikken, inclusief nieuwe afspraken over de werkverdeling, is de geest uit de fles: Europeanen zijn weer verantwoordelijk voor hun eigen veiligheid. Een zeer kostbare exercitie die, zoals Zelensky zei, meer vergt dan financiën, namelijk de wil om de vrijheid te verdedigen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant