Europa heeft dringend behoefte aan leiderschap, maar onder bondskanselier Olaf Scholz speelde Duitsland een aarzelende rol. Zijn gedoodverfde opvolger Friedrich Merz belooft een krachtiger leider te zijn, maar ook hij heeft een voorzichtige en conservatieve kant.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
Te midden van de grandeur van het Elysée riep de Franse president Emmanuel Macron maandag de belangrijkste Europese landen bij elkaar om te praten over steun aan Oekraïne. Frankrijk wil troepen naar Oekraïne sturen om een bestand te bewaken, maar de Duitse bondskanselier Olaf Scholz toonde zich ‘geïrriteerd’ over deze kwestie. Het debat over troepen is ‘prematuur’, ‘een onbegrijpelijk debat over het verkeerde onderwerp op het verkeerde tijdstip’.
Zo ging het de afgelopen jaren vaak in Europa. Macron lanceerde ambitieuze plannen, Scholz trapte op de rem. Mede door het haperen van de Frans-Duitse as ontbreekt het de Europese Unie aan leiderschap, terwijl de problemen zich opstapelen: de dreiging van Rusland, de vijandigheid van de traditionele beschermheer uit de Verenigde Staten, de Europese economie die achterop raakt.
Gaat dat veranderen als Friedrich Merz na de verkiezingen van aankomende zondag de nieuwe Duitse bondskanselier wordt, zoals algemeen wordt aangenomen? Volgens hemzelf wel. Merz presenteert zich in Duitse en buitenlandse media als een krachtig politicus, die Duitsland weer een leidende rol in Europa en de wereld zal geven. Een man die uit een heel ander hout is gesneden dan de aarzelende Scholz.
In december pleitte hij in Kyiv voor een ‘gemeenschappelijke Europese visie’ op Oekraïne. Anders dan Scholz wil Merz Oekraïne de Taurus-raketten leveren, die ook gebruikt mogen worden om doelen op Russisch grondgebied te treffen.
‘Op papier is hij harder dan Scholz, meer toegewijd aan Oekraïne’, zegt analist Jeremy Cliffe van de denktank European Council on Foreign Relations. Of er in de praktijk veel verandert, staat echter te bezien, zegt Cliffe. Ten eerste zal Merz een coalitie moeten vormen met de sociaaldemocraten, de Groenen of allebei, hetgeen zijn handelingsvrijheid beperkt. Een coalitie met de Groenen biedt meer mogelijkheden voor een ambitieus buitenlands beleid, maar het is de vraag of de christendemocraten en de Groenen het eens kunnen worden over klimaat en milieu.
Ten tweede is Merz evenals Scholz voorzichtig, omdat de Duitse samenleving voorzichtig is. In een televisiedebat zei hij afgelopen zondag dat het sturen van troepen naar Oekraïne ‘op dit moment überhaupt niet’ aan de orde is. Een militaire expeditie in Oekraïne is allerminst een stemmentrekker. Volgens een peiling is 49 procent van de Duitsers voor het sturen van troepen en 44 procent tegen.
Bovenal zit er een tegenstrijdigheid in het denken van Friedrich Merz, schreven Jeremy Cliffe en zijn collega Jana Puglierin onlangs in een artikel over de ‘Merz-doctrine’. Enerzijds is hij een politicus die de blik op de wereld richt, een overtuigd Europeaan en atlanticus. Hij is ervan overtuigd dat Europa sterk moet worden, om niet te worden weggeblazen door de Verenigde Staten.
Anderzijds is hij ook een product van het conservatieve, naar binnen gekeerde Duitsland van nu. Merz heeft een Germany first-kant, aldus Cliffe en Puglierin. Net als Scholz is hij huiverig voor het aangaan van gemeenschappelijke Europese schulden, de zogeheten eurobonds, om de Europese defensie te versterken of te investeren in de economie, zoals de Italiaanse oud-premier Mario Draghi voorstelde in zijn gezaghebbende rapport voor de Europese Commissie.
Als Merz echt iets wil veranderen, moet hij ongemakkelijke beslissingen nemen, schreef de econoom Jonathan Barth in het Duitse weekblad Die Zeit. ‘In dit geval betekent dat een moedige nieuwe inrichting van de Duitse en Europese begrotingspolitiek, die geopolitieke ambities echt gewicht geven. Zonder geld is alles retoriek.’
Duitsland is een angstig, maar ook passief land geworden, zegt Cliffe. Veel Duitsers klampen zich vast aan wat ze hebben en deinzen terug voor een onzekere sprong in de toekomst, zoals een ambitieus Europees beleid.
Duitsland kiest
De Duitse supereconomie stagneert, zelfs bij Volkswagen, hoeksteen van het Wirtschaftswunder.
Historicus Ilko-Sacha Kowalczuk schreef het boek ‘Freiheitsshock’ over hoe het voormalige oost-Duitsland een laboratorium voor extreemrechts werd.
Volg het laatste nieuws en lees meer reportages en analyses in ons dossier.
Na de Tweede Wereldoorlog had Duitsland Europa nodig. Alleen door inbedding in Europa kon Duitsland weer een fatsoenlijk land worden. Nu de herinnering aan de oorlog vervaagt, verandert ook de status van Europa, zegt Cliffe. ‘Duitsland wordt steeds meer een normaal land. Daardoor zijn veel Duitsers minder bereid om in Europa te investeren en kijken ze meer naar de directe Duitse belangen’, aldus Cliffe.
Hoewel Duitse centrumpolitici steevast hun geloof in Europa belijden, koos Duitsland de afgelopen jaren vaak voor zijn eigen belangen, zonder overleg met zijn Europese partners. Zo trok het na de Russische inval in Oekraïne enorme bedragen uit voor steun aan het Duitse bedrijfsleven, ten koste van EU-landen die minder financiële mogelijkheden voor zulke staatssteun hebben. Ook kondigde het vorig jaar eenzijdig grenscontroles af.
Niettemin voelt ook Duitsland de druk van een wereld die in adembenemend tempo verandert. De vijandige rede van de Amerikaanse vicepresident JD Vance op de veiligheidsconferentie in München heeft veel indruk gemaakt. In München zei Merz dat hij gemeenschappelijke Europese schulden voor het versterken van de defensie niet uitsluit.
Toch blijft Merz voorzichtig, zegt Cliffe, al er is er één factor die de hoop geeft dat hij een draai kan maken naar een meer ambitieus Europees beleid. Hij is een man uit het verleden, geworteld in de CDU van de jaren negentig, de partij van Helmut Kohl. Een Sauerlander uit het kleinsteedse West-Duitsland. Cliffe: ‘Misschien kan hij zich ontpoppen tot een figuur als Helmut Kohl, die de Duitsers kon meenemen in grote veranderingen, juist omdat hij zo’n vertrouwenwekkende conservatieve figuur was.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant