Comedyclub Boom Chicago in Amsterdam annuleerde half januari het optreden van de Israëlische comedian Yohay Sponder nadat er ophef op sociale media was ontstaan. Hoe kwam dat besluit tot stand, en hoe zijn podia van plan in de toekomst met omstreden performers om te gaan?
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek, subsidiebeleid en wat zich afspeelt op het snijvlak van kunst en samenleving.
Toen de Israëlische comedian Yohay Sponder de grote zaal huurde bij Boom Chicago om zijn voorstelling Self Loving Jew op het Amsterdamse podium te kunnen spelen, was dat voor alle betrokkenen business as usual. Hooguit dacht Sponder dat hij op 25 januari in de Nederlandse hoofdstad meer publiek zou hebben dan toen hij er zeven jaar geleden in de kleine zaal optrad.
Het was een goede inschatting. Eén voorstelling voor 350 bezoekers was al uitverkocht en voor de tweede waren nog zo’n honderd kaartjes te krijgen, toen op 16 januari drie pro-Palestijnse Instagramaccounts hun meer dan dertigduizend volgers opriepen Yohay Sponder te boycotten en het theater Boom Chicago ‘onze mening’ te e-mailen.
Ineens was het geen geval van gewone zaalverhuur meer. Het comedytheater aan de Rozengracht veranderde voor even in een overzeese frontlinie van de Gaza-oorlog.
De Instagramaccounts verklaarden dat Boom Chicago een ‘ultrazionist’ en ‘genocideverheerlijker’ een podium bood, en zich moest schamen. Na een hectische en onzekere dag achter de schermen besloot het theater vanwege de ‘veiligheid van artiesten, bezoekers en collega’s’ de show te annuleren. Prompt daarop ontving de directie van Boom Chicago mails met het verwijt een antisemitisch besluit te hebben genomen en mee te werken aan het ‘Judenfrei’ maken van het Amsterdamse culturele leven.
Het getouwtrek om de Israëlische comedian staat niet op zichzelf. Het tekent de tijd waarin onverzoenlijke opvattingen over oorlogen, klimaatverandering en identiteitspolitiek het maatschappelijk debat dreigen te ontwrichten. Wat krijgen culturele instellingen daarbij voor de kiezen? Hoe weren ze zich? En is er nog voor iedereen een plek op het podium?
‘De polarisatie van de samenleving komt overal in het land de cultuurhuizen binnen’, zegt Jeroen Bartelse, voorzitter van de landelijke culturele belangenorganisatie Kunsten ’92 en directeur van de Utrechtse concertzaal TivoliVredenburg. ‘Dat is logisch, want het zijn plekken van het vrije woord. We hebben wel vaker te maken met veiligheidskwesties. Denk aan het optreden van een Koerdische band, acties van klimaatactivisten in musea of knetterende debatten tussen politieke rivalen. Maar alles rond Israël en Palestina zet de sentimenten op scherp.’
Het heeft volop de aandacht van de Haagse politiek sinds de verstoring van het optreden van zangeres Lenny Kuhr in Waalwijk, bijna een jaar geleden, op 24 maart 2024. Vier pro-Palestijnse activisten onderbraken het concert van de winnares van het Songfestival in 1969 en scandeerden dat ze een ‘zionist’ en ‘terrorist’ was.
De al jaren geleden tot het jodendom bekeerde Kuhr had eerder op een pro-Israëldemonstratie op de Dam verteld hoe haar kleinzoon op 7 oktober 2023 als dienstplichtig Israëlisch soldaat gewond was geraakt. Hamasstrijders hadden op die dag een bloedbad met bijna 1.200 doden aangericht in Israëlische kibboetsen en op een dancefestival in de woestijn en daar ook 250 burgers en soldaten ontvoerd. Bij de strafexpeditie die Israël daarop in de Gazastrook begon, waren al dertigduizend Palestijnen gedood toen Kuhr vijf maanden later optrad in theater De Leest in Waalwijk.
Niet alleen de op dat moment formerende rechtse partijen PVV, VVD, NSC en BBB buitelden over elkaar heen in veroordelingen van de ‘Jodenhaat’, zoals toenmalig minister van Justitie en huidig VVD-leider Dilan Yesilgöz de verstoring van het optreden meteen noemde. Vrijwel de hele Tweede Kamer verklaarde, twee dagen later en op initiatief van de ChristenUnie, dat ‘de vrijheid en veiligheid van Joodse Nederlanders op het spel staan’.
Het kabinet riep maatschappelijke organisaties in het Catshuis bijeen om gezamenlijk ‘het groeiende antisemitisme’ aan te pakken. Ook vertegenwoordigers van de culturele sector schoven daarbij aan, waarbij zij van meet af aan benadrukten dat iedereen recht heeft op vrije artistieke expressie.
‘Het intimideren van artiesten, kunstenaars, publiek en medewerkers op grond van hun Joodse achtergrond is onacceptabel’, schreef Kunsten ’92 drie dagen na het optreden van Kuhr. ‘Net als het intimideren en discrimineren van andere groepen. Alle groepen.’
De Instagramaccounts die de boycotcampagne tegen Yohay Sponder waren begonnen, postten video’s met enkele grappen die de 42-jarige Israëlische comedian eerder zelf had verspreid. Hij bespot de vrouw van Hamasleider Yahya Sinwar, aan wie niet af te zien zou zijn dat Israël Gaza aan het uithongeren is. De plotselinge raketaanvallen waarmee Jemenitische Houthi-strijders Israëlische steden beschoten terwijl het land Gaza aan het bombarderen was, brengen hem tot de vergelijking: ‘Waar kwam die shit vandaan? Alsof je bijna klaar was met het schoonmaken van je huis en erachter komt dat, fuck, het toilet ook nog moet.’
Ook verspreidden de drie accounts – studentintifada_nl, week.4palestinanenl en Links In Het Nieuws – fragmenten uit een interview dat Sponder had gegeven aan de Britse krant Jewish News, waarin hij de titel van zijn show Self Loving Jew uitlegde. ‘Zelfliefhebbende Jood’ is een woordspeling op de in Israël al decennia gebruikte uitdrukking ‘zelfhatende Jood’, voor Joden die kritisch zijn op de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden Gaza en de Westelijke Jordaanoever. Antizionisme is volgens hem hetzelfde als antisemitisme. ‘Ik maak grappen over zelfhatende Joden, omdat ik echt denk dat ze ons schade toebrengen.’
De grappen zijn verkeerd geïnterpreteerd, zegt Yohay Sponder aan de telefoon vanuit Tel Aviv. ‘Ik maak uithongering niet belachelijk, ik laat alleen een ander perspectief zien. We weten niet wat Hamas doet met de hulpvrachtwagens die wij doorlaten. Ik ben niet blij dat de Palestijnen lijden. Wij willen geen oorlog. Maar het bestaan van ons land staat niet ter discussie: als zij ons aanvallen, vechten we terug.’
Het oproepen tot boycots is een van de middelen waarmee activisten al jaren Israël onder druk proberen te zetten om de onderdrukking van Palestijnen te beëindigen. Het is onderdeel van de door Palestijnen zelf in 2004 bedachte geweldloze BDS-strategie: boycotten, desinvesteren en sancties opleggen.
Bedrijven, universiteiten en culturele instellingen kunnen daar het mikpunt van worden: als ze Israëlisch zijn of met Israël samenwerken. De gedachte daarbij is dat Israëlische instituties linksom of rechtsom bijdragen aan het uitvoeren van de militaire bezetting, de bouw van illegale nederzettingen in Palestijns gebied en het in stand houden van een systeem met minder rechten voor Palestijnen. In hun uitleg op Instagram beschouwen de activisten Sponder als een onderdeel van de ‘Israëlische propagandamachine’.
De boycotmails die Boom Chicago ontving, legde de directie aanvankelijk naast zich neer. ‘We staan pal voor vrije meningsuiting zonder haat’, schreven ze later in een verklaring. Maar met de dagen liep de spanning bij het team op.
Nog voor de Instagram-actie was ingezet, was namelijk al een activist bij Boom Chicago binnengelopen om zich te beklagen over het programmeren van Sponder. Het personeel wist zich bovendien nog te herinneren dat een paar maanden eerder bij een Israëlische performer twee busjes traangas bij een bezoeker waren aangetroffen. Voor de tweede show van Sponder waren nog kaartjes te koop: zou daar nu een run op komen door mensen die de avond wilden verstoren?
De directie zocht contact met de politie, maar toen dat om alledaagse redenen niet meteen lukte – de wijkagent bleek ziek – besloot ze de optredens op eigen gezag te annuleren. Ze maakte zich ook zorgen omdat de bovenzaal volgeboekt was voor een ander evenement. Het theater beriep zich bij Sponder op veiligheidsrisico’s en bood aan een alternatief podium te zoeken dat daar meer ervaring mee had.
‘Amsterdam is en moet een stad blijven waar elke stem gehoord mag worden en waar grappen gemaakt kunnen worden voor wie dat maar wil’, schreven ze kort daarop in een verklaring op hun website. De directie bevestigt aan de Volkskrant de geschetste gang van zaken achter de schermen, maar wil verder niet meer op de kwestie ingaan. ‘We hebben in ons 32-jarig bestaan nog nooit zoiets meegemaakt’, staat in de verklaring.
Samen zoeken naar een andere theaterzaal kwam er niet van. Nog voor Boom Chicago het zelf had bekendgemaakt stond de annulering als nieuws in de Amsterdamse krant Het Parool. Het kan best zijn dat Boom Chicago vanuit paniek heeft gehandeld, zegt Sponder achteraf. ‘Ik snap de angst, want er gaan veel bedreigingen rond. Maar in de kern is het lafheid. Het wekt bij mij de indruk van antisemitisme als je voor de andere partij buigt.’
Voor theaters en concertzalen is na de Catshuissessie over antisemitisme door ministeries, gemeenten en Kunsten ’92 een ‘handreiking’ samengesteld om problemen voor te zijn en de podia voor iedereen open te houden. De contacten met de gemeente spelen daarin een belangrijke rol: het oordeel van de politie over de veiligheid is doorslaggevend of een optreden door kan gaan. Zo ja, dan is de politie ook verantwoordelijk voor de orde buiten het gebouw, in het geval er demonstraties tegen een artiest worden verwacht. Hoewel theaters het liefst een gastvrije indruk maken en publiek liever niet met politieagenten aan de deur ontvangen, kan dat nodig zijn.
Hoezeer dat balanceren is, bleek nog voor de inkt van de handreiking droog was, toen het Concertgebouw in Amsterdam naar eigen inzicht in mei twee concerten van het Israëlische strijkkwartet Jerusalem Quartet annuleerde. Nadat het rond de studentenbezetting van de Universiteit van Amsterdam tot gewelddadigheden was gekomen, vreesde de concertzaal aan het Museumplein de aangekondigde demonstraties tegen het klassiekemuziekensemble. Na een storm van verontwaardiging herschikte de zaal de concertagenda en liet één optreden doorgaan.
In de zaal is een podium zelf verantwoordelijk voor de veiligheid – lees: omgaan met demonstranten die een optreden verstoren. Het levert regelmatig hoofdbrekens op, zegt Jeroen Bartelse, van Kunsten ’92 en TivoliVredenburg.
‘Je moet een goede inschatting maken van de risico’s en beveiliging regelen. Dat brengt extra kosten met zich mee die niet zomaar door elke culturele organisatie zijn op te brengen in tijden van financiële krapte. Toen we in TivoliVredenburg laatst een lezing hadden van Yuval Noah Harari, de Israëlische bestsellerschrijver, hebben we ook extra maatregelen genomen. Voor kleine organisaties kan dat lastig zijn. Als je dan ook tegelijk vol in de wind staat in de media, krijgt je team veel tegelijk op zich af.’
Het personeel betrekken en beschermen is dan ook een belangrijke opdracht, zegt Bartelse, die met zijn mensen in TivoliVredenburg een werkdocument ‘Programmeren in tijden van polarisatie’ opstelde. Medewerkers kunnen zich zorgen maken over de eigen veiligheid als zij werken tijdens een voorstelling. Ook kunnen eigen opvattingen opspelen over wie wel of niet een podium verdient. Iedereen moet zich vrij voelen die te delen.
Op zijn zoektocht naar een nieuwe zaal kreeg de Israëlische comedian Sponder al snel hulp van Maccabi Nederland. De in 1932 opgerichte stichting voor Joodse sport- en cultuurevenementen trok in november de aandacht in de nasleep van de gewelddadige nacht na de voetbalwedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv. De stichting wierp zich toen op als beschermengel van Israëlische voetbalfans die werden belaagd en mishandeld en niet naar hun hotels terug durfden te gaan. In januari nam Maccabi het op zich een andere zaal voor Sponder in Amsterdam te zoeken.
‘We wilden het voor hem fiksen’, zegt Maccabi-voorzitter en Amsterdamse vastgoedondernemer David Beesemer, die wel kan lachen om de grappen van Sponder die hij op sociale media voorbij ziet komen. Hij kent de directie van Boom Chicago nog uit de tijd dat het comedytheater was gevestigd aan het Leidseplein: hij was daar tussen 2006 en 2012 de huurbaas van Boom Chicago. Maar na de afzegging van Sponder raakten de partijen niet meer on speaking terms.
De reflex van de Maccabi-stichting om zich breed te maken als ze een geval van buitensluiting van Joden bij de hand denkt te hebben, is diep geworteld. De internationale Maccabi-beweging is aan het eind van de 19de eeuw opgericht, nadat Joodse sporters waren buitengesloten in een turnclub in Istanbul. De organisatie is daarna over heel Europa uitgewaaierd. In de geest van Max Nordau, een van de grondleggers van het zionisme, werkten de sportverenigingen aan ‘gespierd Jodendom’, schrijft de Nederlandse stichting op haar website.
Het bleek niet eenvoudig een nieuwe zaal in Amsterdam te vinden. ‘Niemand had plek. Misschien was dat oprecht, maar we kregen toch de indruk dat de meeste bang waren voor de ophef. Het heeft me verbaasd dat geen enkel theater heeft gezegd: kom maar bij mij, in de geest van het volkslied van links Mag ik dan bij jou van Claudia de Breij.’
Alleen Theater Bellevue was naar Maccabi uitgesproken over hun weigering om Sponder te huisvesten. In een mail, die is uitgelekt op de website GeenStijl, gaf een programmeur aan Maccabi als verklaring: ‘Naast het feit dat onze programmering vol zit, sluit de inhoud van zijn werk niet aan bij onze programmeervisie.’ Bovendien deelt hij in de zaal ‘denkbeelden die wij geen podium willen bieden’.
Als Maccabi in een antwoord daarop suggereert dat een ‘cultuurkamer’ is teruggekeerd – een verwijzing naar de Jodenvervolging onder de nazi’s – werpt het theater dat in een tweede mail verre van zich. ‘Afgelopen jaren boden we een podium aan vele gezelschappen en makers en ook aan Israëlische, Joodse, Palestijnse, islamitische en christelijke makers. En het Joods Maatschappelijk Werk is al jarenlang een vaste gast in ons theater, als ook Theater na de Dam (het programma waarmee Amsterdamse theaters jaarlijks stilstaan bij de Dodenherdenking, red.).’
Het is een toelichting waarover Beesemer zijn schouders ophaalt. ‘Het is van het genre: ik ben niet antisemitisch, want ik heb Joodse vrienden.’ Discussiëren over de inhoud van Sponders grappen vindt hij niet nodig: ‘Alles moet gezegd kunnen worden zolang je niet oproept tot geweld.’
Bijlmer Parktheater in Amsterdam-Zuidoost is niet benaderd voor het optreden van Yohay Sponder. Maar ze hadden hem ook geen plaats geboden, zegt directeur Jolanda Spoel. Ze werken er in de geest van James Baldwin, de Amerikaanse schrijver die ooit zei: ‘We kunnen het niet met elkaar eens zijn en toch van elkaar houden, behalve als jouw mening mij onderdrukt en mijn menszijn en recht om te bestaan ontkent.’
Twee maanden na 7 oktober deed Bijlmer Parktheater al mee aan een landelijk theaterinitiatief uit solidariteit met Palestijnen en organiseerde een Nacht voor Gaza, waar het onder meer de namen van de meer dan achtduizend Palestijnen liet voorlezen die toen waren gedood. ‘We zagen waar het heen ging en vonden dat er niet alleen aandacht moest zijn voor de Israëlische kant’, zegt Spoel. ‘Van onze regering kun je niets verwachten. Op zo’n moment kunnen de kunsten richtinggevend zijn voor de samenleving.’
Het uitgesproken theater heeft zich twee maanden geleden aangesloten bij de academische en culturele boycot van de BDS-beweging en streeft ernaar een zogenoemde ‘apartheidsvrije zone’ te zijn: mensenrechtenorganisaties als Amnesty International noemen de Israëlische behandeling van Palestijnen een vorm van apartheid. Het betekent ‘dat we uit solidariteit met het Palestijnse volk niet alleen onze programmering, maar ook in bredere zin onze leveranciers, financiële stromen en andere partnerschappen tegen het licht houden en geen samenwerking met Israëlische instituten zullen aangaan’. Bijlmer Parktheater roept andere culturele instellingen op hen te volgen.
‘Kunstenaars zijn niet heilig’, zegt Spoel. ‘Vroeger kon je zo’n beetje alles op een podium doen behalve dieren mishandelen. Maar zo zien wij het niet meer. Een kunstenaar is een mens en die heeft nu eenmaal niet altijd goede bedoelingen: vrouwonvriendelijkheid, geweldsverheerlijking, racisme, daar trekken we een streep. Ruim een jaar geleden hadden we hier een zaalverhuur voor een congres dat een hoofdspreker had uitgenodigd van wie bekend is dat hij zich regelmatig negatief uitlaat over vrouwen en de lhbti-gemeenschap. Toen hebben we uit principe voor deze verhuur bedankt.’
De zoektocht naar een podium voor Yohay Sponder leidde na een brief van Maccabi Nederland al snel tot Kamervragen van PVV, VVD, BBB, JA21 en ChristenUnie. ‘Ik sta voor een vrije sector waar ruimte is voor alle stemmen’, antwoordde minister Eppo Bruins (NSC) van Cultuur. Ingrijpen acht hij op basis van de Catshuissessies niet nodig: iedereen onderschreef daar het belang van ‘meerstemmigheid’ in de sector. ‘Ik vertrouw daar ook op’, aldus Bruins.
Nederland telt zo veel culturele organisaties, gesubsidieerd en niet-gesubsidieerd, dat Jeroen Bartelse van Kunsten ’92 denkt dat het veld breed genoeg is om voor iedereen een plek te geven. ‘Ieder kiest zijn eigen profiel’, zegt hij. ‘Of je iets programmeert hangt af van wat je interessant vindt, of relevant of mooi. Ieder maakt eigen keuzes. Maar er is wel een ondergrens: intimidatie, discriminatie en haatzaaien zijn onacceptabel. Dan moet je ingrijpen of annuleren. Maar anders wil je dat een voorstelling veilig kan doorgaan, liefst op de plek waar die is geprogrammeerd.’
Uiteindelijk is door Maccabi Nederland een zaal gevonden voor het optreden van Sponder, ‘onder de rook van Amsterdam’. Kaartkopers horen pas zondagochtend, een halve dag voor de voorstelling begint, naar welke theaterzaal ze zich moeten spoeden. Mede op aandringen van de stichting Bij Leven En Welzijn, die sinds jaar en dag synagogen en Joodse evenementen helpt beveiligen, is de plek tot laat geheim. Voor hen is dat business as usual: ze willen activisten weinig tijd geven om zich voor de uitverkochte show opnieuw te mobiliseren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant