Sinds het staakt-het-vuren een maand geleden van kracht werd, ruilen Hamas en Israël gevangenen en gijzelaars uit. Daarbij komen veel meer Palestijnen dan Israëliërs vrij. Waarom liggen de verhoudingen zoals ze liggen?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
De wereld kon donderdag live meekijken hoe tussen het puin van Khan Younis in Zuid-Gaza vier stoffelijke overschotten in zwarte kisten door Hamas op een podium werden geplaatst voordat ze in auto’s van het Rode Kruis werden geschoven. In de kisten lagen de lichamen van Shiri Bibas en haar kinderen Ariel en Kfir, die het symbool zijn geworden van de ontvoeringen van Hamas op 7 oktober 2023. In Israël werd met ontzetting gereageerd. ‘Onze harten — de harten van een hele natie — liggen in flarden’, sprak president Isaac Herzog.
Dat Hamas hun lichamen vrijgaf, is onderdeel van de eerste fase van het akkoord tussen Israël en de militante beweging. Het is voor het eerst sinds het begin van de oorlog dat Israël stoffelijke overschotten van gegijzelden terugkrijgt. In totaal moeten er 33 gijzelaars, dood dan wel levend, vrijkomen tijdens de eerste fase, die op 1 maart afloopt. In ruil daarvoor stelt Israël 1900 (politieke) Palestijnse gevangenen op vrije voeten.
Twitter bericht wordt geladen...
Verhoudingsgewijs laat Israël daarmee ruim zestig keer zoveel gevangenen vrij als dat het land er gijzelaars voor terugkrijgt. Ook voor de dode gijzelaars worden Palestijnse gevangenen vrijgelaten. Waarom stemt Israël in met zo’n onevenredige verhouding?
Dat Israël er heel veel aan doet om gijzelaars vrij te krijgen, gaat tientallen jaren terug. In 1976 voerde Israël bijvoorbeeld een geheime operatie uit in Oeganda om meer dan honderd passagiers vrij te krijgen van een gekaapte Air France-vlucht tussen Parijs en Tel Aviv.
In latere jaren kwamen gijzelaars vooral vrij door het uitruilen van gevangenen met militante bewegingen. Zo kwam in 2011 de Israëlische militair Gilad Shalit vrij na 5 jaar gevangenschap in Gaza. Hij werd geruild tegen meer dan duizend Palestijnen.
Bij herhaling klinkt in Israël kritiek op de onevenredige ruilverhouding en op de ruilstrategie zelf. Zo menen critici dat dergelijke ruilen Hamas en andere gewapende groeperingen zouden aanmoedigen meer mensen te gijzelen, als inzet voor onderhandelingen. Bovendien vrezen zij dat vrijgekomen Palestijnen wraak zullen willen nemen, met meer geweld tegen Israëlische burgers als gevolg.
Voor Gilad Shalit werd in 2011 onder meer ook Yahya Sinwar vrijgelaten. De latere Hamas-leider was het brein achter de aanvallen op 7 oktober. Vorig jaar werd hij in Gaza gedood door het Israëlische leger.
Veel van de Palestijnse gevangenen zitten echter vast om heel andere redenen dan terrorisme. De Palestijnse gevangenen in Israël zijn volgens Erwin van Veen, conflictonderzoeker en Midden-Oostendeskundige bij instituut Clingendael, in te delen in grofweg drie categorieën. De eerste noemt hij ‘gewone criminelen’ die wonen in de Palestijnse gebieden, maar werken in Israël. Als zij een misdrijf begaan, kunnen ze in Israël na een strafproces worden vastgezet.
De tweede groep zit vast om allerhande veroordelingen, van het gooien van stenen naar Israëlische militairen tot het plegen van aanslagen. ‘Zij hebben zich op een of andere manier verzet tegen de bezettende macht, Israël dus’, zegt Van Veen, verwijzend naar een oordeel van het Internationaal Gerechtshof. Dat stelde in juli 2024 vast dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden onrechtmatig is.
De derde categorie gevangenen zit in ‘administratieve detentie’. Van Veen: ‘Ze worden bijvoorbeeld preventief opgepakt, vanwege verzet van verwanten of vrienden, of simpelweg om verzetsacties in de kiem te smoren. Ze worden wel voorgeleid bij een militaire rechtbank, maar de tenlastelegging is doorgaans geheim en normale processtandaarden worden aan de kant gezet.’ Hij spreekt van schijnprocessen die ‘voor Nederlandse rechtbanken nooit stand zouden houden’.
Afgelopen zomer rapporteerde B’Tselem, een Israëlische mensenrechtenorganisatie, dat het aantal Palestijnse gevangenen was gestegen tot 9.440. Van hen zitten 3.340 mensen in administratieve detentie. ‘Voor Palestijnen is gearresteerd worden een veel voorkomend risico. Veel Palestijnen hebben wel een familielid of vriend die vastzit.’
Hamas weet omgekeerd dat Israël er veel voor doet om haar burgers terug te krijgen en vraagt voor hen dan ook een hoge prijs. Dat geldt ook voor de lichamen van overleden slachtoffers, zoals die van Shiri Bibas en haar kinderen. De regering-Netanyahu probeert ermee de schijn te wekken dat de gijzelaars de absolute prioriteit hebben, meent Van Veen. De Israëlische leider staat al maanden onder forse druk van zijn eigen bevolking om een einde te maken aan de gijzelingen.
Dat er daarbij ook zoveel waarde wordt gehecht aan de doden, is religieus-cultureel ingegeven. Het lichaam, ook wanneer het overleden is, heeft in het jodendom een heilige status, zegt Menno ten Brink, rabbijn bij de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam. ‘Wanneer een lichaam niet door de familie behandeld en begraven kan worden zoals het jodendom dat voorschrijft, dan is er iets vreselijks ‘niet af’ aan het sterfproces. Het lichaam moet geëerd worden door het te begraven aan de hand van joodse rites, anders komen nabestaanden niet tot rouwen.’
De grond speelt daarin een cruciale rol: lichamen worden idealiter in Israëlische bodem begraven. Lukt dat niet, dan wordt zand uit Israël op de kist geschept, ook in Nederland. Ten Brink: ‘Als een symbolische begrafenis in heilige bodem.’
Zover is het voor de nabestaanden van Shiri Bibas en haar kinderen nog niet. Na de overdracht van hun lichamen aan het Israëlische leger, werden zij donderdag naar Tel Aviv gereden. Daar zal eerst forensisch onderzoek moeten plaatsvinden. Hamas stelde al in 2023 dat de drie waren omgekomen bij een luchtaanval van hun eigen leger, al leverde het daarvoor geen bewijs. Het land maakt zich ondertussen op voor de vrijlating van zes nog levende gijzelaars, komende zaterdag.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant