In het 19de eeuwse Maastricht overleden opvallend meer meiden dan jongens. De Nijmeegse studente Wieke Metzlar ging op zoek naar verklaringen. Met haar onderzoek wint ze de Volkskrant–IISG scriptieprijs.
is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.
Een negentiende eeuwse cold case, met honderden dode meisjes. Zo kun je het onderzoekswerk van Wieke Metzlar best omschrijven. De Nijmeegse wint de Volkskrant–IISG scriptieprijs voor uitmuntend historisch onderzoek door een afstudeerstudent. De prijsuitreiking was dinsdagavond in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. De prijs is 1.500 euro.
Metzlar houdt ervan hoe ‘harde historische data’ nieuwe inzichten in het verleden kunnen bieden, zoals huwelijksakten maar ook overlijdensregisters. Zo registreerde de stad Maastricht ruim 150 jaar geleden van de inwoners al gegevens als doodsoorzaak, geslacht, beroep, en – waar het een kind betrof – het beroep van de ouders. Vrijwilligers, ook wel burgerwetenschappers genoemd, digitaliseerden die zogeheten Maastricht Death and Disease Database.
Een goudmijn voor Metzlar, die gefascineerd raakte door het relatief grote aantal dode meisjes dat in de periode 1864–1930 te betreuren viel. ‘Het onderwerp is nu relevant’, zegt ze. ‘In bepaalde gebieden in de wereld zijn statistisch gezien te weinig vrouwen. De Verenigde Naties spreekt zelfs van 140 miljoen ontbrekende vrouwen en meiden.’
140 miljoen ontbrekende vrouwen en meiden?
Metzlar: ‘Ja, dat gebeurt bijvoorbeeld in gebieden waar de voorkeur voor een jongen dermate sterk is dat de meisjes soms geaborteerd worden na een echo, of gedood vlak na de geboorte. Een jongen kan later meer gaan verdienen en het gezin onderhouden, is dan de gedachte.
‘Wetenschappers opperen ook andere mogelijke oorzaken voor het relatief lage aantal meiden. Zo vindt er ook hogere sterfte onder vrouwen plaats bij infectieziekten. Misschien speelt er iets biologisch, zoals extra vatbaarheid voor bepaalde infectieziektes of worden vrouwen door bepaalde genderrollen meer blootgesteld aan deze ziektes, bijvoorbeeld omdat ze meer zorgen voor zieke gezinsleden.’
Vergeleken met jongens, hoeveel vaker stierven meiden in het 19de eeuwse Maastricht?
‘In sommige perioden 10 tot 20 procent meer, bij kinderen onder de 20 jaar.’
Omdat ouders in Maastricht toen ook een voorkeur hadden voor jongens? En meiden soms vlak na de geboorte ‘verdwenen’?
‘Nee, dat speelde hier gelukkig niet. De oversterfte bij meisjes vond namelijk niet vlak na de geboorte plaats. Zo vond ik geen aanwijzingen dat er bij meisjes opvallend vaak ‘dood geboren’ in een overlijdensakte stond. Het eerste levensjaar was er ook nog geen oversterfte bij meisjes, dat gebeurde pas daarna, in de leeftijd 1 tot 15 jaar.’
Waar gingen de meiden dan wél vaker aan dood dan de jongens?
‘Infectieziektes aan de longen, zoals tuberculose en longontsteking. En aan tyfus en cholera, ziektes die zich onder meer via voedsel en water verspreiden. Sociale klasse hing ook samen met het overlijdensrisico aan die ziektes. Zo werkten ouders van de overleden meiden relatief vaak in fabrieken, dicht op elkaar, waar virussen makkelijk kunnen overspringen. Een situatie die me doet denken aan de covid-tijd, toen mensen met bepaalde beroepen ook een hoger besmettingsrisico liepen.
‘De 19de eeuw was de begintijd van de industrialisatie. In Maastricht werkten veel mensen in de fabrieken van Regout, die onder meer aardewerk produceerden. Meisjes waren vaker thuis dan jongens, speelden een grotere rol in het huishouden en de verzorging van zieken. Als hun ouders ziektekiemen mee naar huis brachten, kwamen meiden er daardoor eerder mee in contact. Dat is de beste verklaring die ik kon vinden voor de oversterfte bij de meiden.’
Je signaleert in je afstudeerscriptie dat de oversterfte bij meiden in Maastricht doorging tot 1930, terwijl die in de rest van het land al in 1920 was gestopt. Hoe kan dat?
‘Dat is een van de openstaande vragen die ik nu wil gaan uitzoeken, want ik heb een promotieplek gevonden aan de Radboud Universiteit. Ging de emancipatie in de rest van het land wellicht sneller, waardoor meiden minder thuis het huishouden en de verzorging deden? Het is zo’n rijk archief, met zestig jaar aan gedetailleerde gegevens over leven en dood van zoveel mensen. Er valt nog veel in te ontdekken.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant