Ondanks de aanwezigheid van talloze agenten en ‘stillen’, drommen mensen samen bij het graf van Aleksej Navalny. De Russische oppositieleider overleed een jaar geleden.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
‘Rusland zal vrij zijn.’ Pas tegen het middaguur klinkt schuchter de leuze die vorig jaar op dezelfde plek uit duizenden kelen schalde tijdens de begrafenis van Aleksej Navalny. Nu duurt het enkele uren voor de aanwezigen genoeg moed hebben verzameld om zich collectief te laten horen.
Die moed is nodig, in de wetenschap dat alles en iedereen hier scherp in de gaten wordt gehouden. Mannen in burger, hun gezichten goeddeels bedekt, filmen alle bezoekers vanuit verschillende hoeken.
‘Dit is voor ons een hele belangrijke dag’, zegt twintiger Marina, die met haar vriendin Aleksandra een bloemetje komt leggen op het graf. Ze zijn niet voor het eerst op deze kleine begraafplaats in een buitenwijk van Moskou. Net als andere aanwezigen willen zij niet met hun achternaam in de krant.
‘We zullen hier blijven komen’, zegt Marina. ‘Net als voor iedereen was Navalny voor mij een heel belangrijk man. Zolang hij leefde was er hoop. Maar nu is die er niet meer.’
Ook Marina en Aleksandra moesten vandaag hun angst overwinnen. ‘Als we niet zouden zijn gekomen, zouden we ons schuldig hebben gevoeld’, zegt Aleksandra. ‘Dat zou laf zijn geweest’, vult Marina aan. ‘Maar je mag niet laf zijn, dus zijn we gekomen.’
Vanaf het moment dat om negen uur ’s morgens de poort opengaat, komen mensen om hun medeleven te betuigen, eerst mondjesmaat, dan met tientallen tegelijk, dan honderden. Onder de eerste bezoekers zijn Europese en Amerikaanse diplomaten, onder wie ook de Nederlandse ambassadeur.
Vanuit het aangrenzende metrostation komt langzaamaan een mensenstroom op gang, gadegeslagen door politie en ‘stillen’ die langs de routes staan opgesteld. Na het middaguur vormen zich meerdere rijen van honderden meters lang. Het is een zonovergoten, maar met 9 graden onder nul ijzig koude dag. Naarmate de dag vordert, nemen de spreekkoren van de wachtenden in kracht toe. Het helpt om warm te blijven. ‘Liefde is sterker dan angst’, klinkt het.
Het graf van Navalny is al gauw bedolven onder een zee van bloemen, meest rode en witte anjers, rozen en chrysanten. Daartussen branden kaarsjes en liggen foto’s en brieven gericht aan Navalny. ‘Ze krijgen ons niet klein’, staat er geschreven. ‘Ze kunnen u niet wegpoetsen uit ons hart en ons geheugen.’
Veel aanwezigen leggen hun hand op het houten kruis op het graf, met daarop de woorden ‘eeuwige nagedachtenis’. Een vrouw met een paarse hoed houdt een briefje omhoog met de tekst: ‘Ik ben niet bang, weest u ook niet bang’, alvorens het met vijf witte anjers achter te laten op het graf. Tussen de bloemen herinneren plastic badeendjes aan een veelbekeken video die Navalny maakte over de rijkdom van oud-president Dmitri Medvedev.
‘Navalny is een held’, zegt Ioanna (56). Net als veel mensen hier spreekt ze over hem in de tegenwoordige tijd. ‘Hij geeft hoop dat Rusland vrij zal zijn, dat het regime van Poetin zal eindigen en dat de oorlog eens zal stoppen. Want alle mensen die hierheen zijn gekomen, willen die oorlog niet, ze willen niet dat Poetin mensen vermoordt in Oekraïne.’
Ioanna zegt dat ze vaak naar de begraafplaats komt en altijd mensen ziet bij het graf van Navalny. ‘Voor mij is dat een soort psychotherapie. Want als je het nieuws kijkt en ziet dat een Russische raket een ziekenhuis in Oekraïne heeft getroffen, of een woonflat, dat er mensen zijn omgekomen, dat is enorm zwaar. Ik huil de hele tijd. En hier zie je zulke goede mensen. Niet alle Russen vuren raketten af op Oekraïne. Er zijn mensen die vrede willen en een normaal leven.’
Jegor (16) was in tranen toen hem een jaar geleden het nieuws bereikte van Navalny’s dood. Navalny was voor hem een lichtend voorbeeld. ‘Voor mij betekende hij: vrijheid, vrede, vooruitgang, hoop op een gelukkige toekomst. We moeten de mensen die hebben gevochten voor onze vrijheid en tegen de dictatuur niet vergeten, dat vind ik heel belangrijk.’
Later in de middag arriveren Navalny’s ouders en ook de moeder van zijn vrouw Julia, onder applaus, om bij het graf een Russisch-orthodoxe gebedsdienst bij te wonen. ‘Ik ben ervan overtuigd dat de waarheid zal zegevieren’, zegt Ljoedmila Navalnaja na afloop tegen de aanwezigen. Volgens haar weet ‘iedereen’ wie de opdracht heeft gegeven haar zoon te vermoorden. ‘Maar we willen ook dat de uitvoerders bekend worden, degenen die het mogelijk hebben gemaakt.’
Ze dankt de aanwezigen voor hun komst en voor hun steun toen ze vorig jaar naar de strafkolonie in de Oeral moest afreizen om de beschikking te krijgen over het lichaam van haar zoon. Daarbij richtte ze zich in een videoboodschap rechtstreeks tot Poetin. Pas na acht dagen werd het lichaam vrijgegeven.
Op 1 maart vond de begrafenis plaats. Tienduizenden mensen vergezelden Navalny naar zijn laatste rustplaats, politieke leuzen scanderend. Het was de grootste uiting van publiek protest sinds begin 2021, toen duizenden Moskovieten de straat op gingen nadat Navalny na zijn terugkeer uit Duitsland werd gearresteerd.
Navalny wordt deze zondag niet alleen hier, op de Borisovo-begraafplaats, herdacht. Net als vorig jaar bezoeken veel Russen elders gedenktekens voor de slachtoffers van de politieke terreur in de Sovjettijd, onder meer in Sint-Petersburg, Jekaterinenburg, Kazan, Novosibirsk, Perm, Oechta en ook in Moskou. Op veel plekken is extra politie op de been, worden bezoekers gefilmd en neergelegde bloemen snel verwijderd. Er vinden enkele tientallen aanhoudingen plaats, maar tegen de avond zijn de meeste arrestanten weer op vrije voeten.
Op de begraafplaats in Moskou worden de bezoekers van Navalny’s graf om klokslag vijf uur gesommeerd te vertrekken en gaat, onder langdurig applaus van de laatkomers, de toegangspoort van de begraafplaats onverbiddelijk dicht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant