De opmars van Donald Trump en Elon Musk richting Washington en de daaropvolgende koerswijziging van Meta, heeft een account op Facebook, X of Whatsapp van iedere vanzelfsprekendheid ontdaan. Velen, ook in mijn omgeving, zijn ‘er klaar mee’. Facebook kon ‘uiteraard’ al lang niet meer, de exodus van X naar Bluesky is nu ingezet en collega’s vertrekken ostentatief van Whatsapp vanwege Meta’s nieuwe beleid.
Ook in deze krant stonden sympathieke portretten van mensen die niet zonder Facebook kunnen. Ze zijn bekend met de controverse, maar kunnen of willen veelal niet zonder. Om een carillon te bediscussiëren, een vermiste hond te redden of een cv-monteur te vinden.
Over de auteur
Mark van Ostaijen is bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het doet me denken aan de morele dilemma’s van niet zo lang geleden. Zo is ondanks het Libor-schandaal bij Rabobank of de witwasfraude bij ING en ABN Amro uiteindelijk maar een half procent van het totaal aantal bankrekeningen gewijzigd. Ondanks een vliegensvlugge overstapservice staan ook hier praktische bezwaren tussen droom en daad.
Ook na onthullingen van kindermisbruik traden relatief weinigen uit de katholieke kerk. Sterker nog, op papier steeg het aantal katholieken wereldwijd tot bijna 1.4 miljard. Ook na ‘dieselgate’ en fraude door Volkswagen ‘bleven Nederlanders gewoon Volkswagens kopen’, terwijl automobilisten ook nu blijven rijden in een Tesla, soms met een disclaimer-sticker: ‘Gekocht voordat Elon gek werd’.
En ik herken dat. Ondanks de schandalen ben ook ik nog steeds lid van de katholieke kerk. Mezelf uitschrijven voelt als het doorknippen van een navelstreng. Daarnaast heb ik nog steeds een Facebook-account. Dat account opgeven betekent mij definitief afsnijden van familieleden ver weg en vrienden in het buitenland. Ook heb ik mijn Rabobank-rekening nog steeds niet opgezegd.
Noem me laf, lui of lethargisch. Maar ik ben blijkbaar ook schrikbarend loyaal. En volgens de socioloog Lewis Coser is dat exact wat instituties nodig hebben om goed te functioneren: loyaliteit. Denk maar aan de rechtsstaat of democratie. Zonder loyale stemmers geen parlement en met louter soevereinen, is het einde rechtsstaat. Echter dwingen niet alle instituties zoals de staat, die loyaliteit verplicht af. Sommigen doen dat op basis van vrijwilligheid. En juist vrijwillige loyaliteit is het meest penetrant. Dat zijn dan ook gulzige instituties, organisaties die op basis van vrijwilligheid ‘de gehele mens verslinden’, aldus Coser.
Zo bestaan Facebook, Whatsapp of X bij de gratie van vrijwillige loyaliteit. En op basis van onze vrijwillige en loyale aanlevering van intieme data, zijn zij een machtsfactor geworden.
Het doet denken aan hoe filosoof Michel Foucault het belang van de biechtstoel voor de katholieke kerk beschreef. Door de biecht kan een zondig katholiek ‘in het reine komen’ met het geloof. Maar tegelijkertijd delen gelovigen met die biecht vrijwillig en loyaal de meest intieme gegevens met de kerk. Dat verleende de kerk een ongekende machts- en informatiepositie. De Alwetende kreeg de sociale staalkaart in haar schoot geworpen.
Die centrale machts- en informatiepositie lijkt te zijn overgenomen door bedrijven zoals Facebook, waar mensen – wederom – geheel vrijwillig en bijzonder loyaal privédata en foto’s aanleveren. Daarmee is Meta drukdoende de ‘vacante positie van de Alwetende in te nemen.’ Sterker nog, op basis daarvan stelde filosofe Désanne van Brederode dat ‘alles waar Foucault voor vreesde, werkelijkheid is geworden. Alleen ervaart gek genoeg bijna niemand het als een nachtmerrie’. Bovendien, nu Elon Musk het Witte Huis betreedt, dreigen techbedrijven niet alleen de Alwetende te worden, maar ook de Almachtige.
Toch is het te gemakkelijk om alle verantwoordelijkheid louter bij Big Tech te leggen. Het is ook te makkelijk om individuele Facebook-gebruikers te veroordelen. Beter is het om te beseffen dat loyaliteit komt met de prijs van knechting. Want wij zijn gevangen in een klassiek lock-in effect, vrijwillig gevangen in voorheen gemaakte keuzen. Daarbij schatten we de kosten van verandering hoger in dan de baten. En vooral vrijwillige loyaliteit zorgt ervoor dat we die veranderingskosten altijd te hoog inschatten, verandering dus uitstellen en de knechting deemoedig accepteren.
Of het nu de kerk is, Rabobank of Facebook, het bestaat bij de gratie van onze vrijwillige loyaliteit die ons knecht. Volgens mij is het de hoogste tijd dat ik eens wat navelstrengetjes ga doorknippen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant